Đọc địa hình karst Tràng An: tháp đá, chóp đá, ngấn biển và đường bờ cổ

Cẩm nang đọc đá vôi Tràng An từ thuyền nan: tháp đá, chóp đá, thung kín và những ngấn trên vách cho biết biển từng đứng ở đâu vài nghìn năm trước.

Cửa hang đá vôi trên tuyến thuyền Tràng An

Tóm tắt lựa chọn

Vách đá Tràng An lưu lại một đường bờ biển đã biến mất. Từ thuyền nan, hãy tìm các tháp và chóp đá sắc nét, những thung kín nối với nhau qua hang, và các rãnh ngang khoét vào vách. Đó là ngấn xâm thực, được giới nghiên cứu đọc như dấu mực nước biển cổ khoảng 8.000 đến 4.000 năm trước, khi khối núi nay nằm sâu trong đất liền từng đứng giữa vùng biển nông. Bạn không cần biết địa chất: chỉ cần nhớ bốn dạng địa hình rồi nhờ người chèo đi chậm ở đoạn có ngấn.

Vùng nội địa còn nhớ thuỷ triều

Hãy bắt đầu từ điều lạ nhất. Tràng An nằm giữa đồng lúa, vậy mà Triển vọng Di sản Thế giới của IUCN mô tả ở đây có ngấn xâm thực, bậc thềm sóng vỗ, trầm tích bãi biển và các lớp vỏ sò biển, đồng thời cho biết năm đường bờ cũ ở các độ cao khác nhau đã được lập bản đồ và xác định niên đại. Biển tiến vào sau kỷ băng hà cuối, áp sát những vách này rồi rút đi. Nói cách khác, mỗi chuyến đò đều đi trên một đáy biển cũ, và đá hai bên là những vạch triều không còn thuỷ triều.

Nghĩ như vậy, đoạn đường chậm sẽ thú vị hơn hẳn. Một vách đá trông trơ trụi từ xa nhiều khi lại là thứ kể được nhiều chuyện nhất trên tuyến.

Bốn dạng địa hình nên biết trước khi xuống thuyền

Tài liệu của IUCN liệt kê đủ vốn từ. Tháp là những cột đá dốc phủ rừng, có cái cao khoảng 200 mét. Chóp là họ hàng tròn hơn của chúng. Thung kín, hay cockpit, là những hố trũng bị bao quanh bởi các sống đá sắc, ở đây ngập nước và thông với nhau qua hang, dạng địa hình mà IUCN cho biết được giới chuyên môn xếp vào hàng đẹp nhất. Polje là các thung lũng phẳng hơn, thoát nước vào bên trong. Giới địa chất còn dùng hai từ gốc Trung Quốc: fengcong khi các đỉnh nối với nhau bằng sống đá, và fenglin khi tháp đá đứng riêng trên đồng bằng bồi tích. Tràng An có cả hai, cùng những dạng chuyển tiếp giữa chúng.

Một trò chơi đơn giản trên thuyền: ở mỗi khúc quanh, hãy xem các đỉnh trong tầm mắt dính nhau ở chân hay cách nhau bằng đất phẳng. Dính nhau là fengcong, tách rời là fenglin. Đôi khi bạn sẽ đoán sai, và điều đó không sao, vì cái hay của nơi này nằm một phần ở những dạng chuyển tiếp. Cả khối núi đã bị chia cắt trong khoảng năm triệu năm, và IUCN còn nêu một điểm hiếm hơn: đây là hệ karst chỉ nhờ nước mưa, được tạc bởi nước rơi trên chính nó chứ không phải sông từ nơi khác chảy đến.

Tìm ngấn biển từ chỗ ngồi thấp

Ngấn là một vết khoét ngang vào vách, thường có một mái đá nhô ra phía trên. Một bài của Kahlert và cộng sự trên tạp chí Quaternary Science Reviews đã dùng những ngấn còn rõ dọc vách đứng Tràng An để dựng mô hình đường bờ cổ, xem chúng là các pha mực biển ổn định, nhiều khả năng thuộc đợt biển tiến Holocen giữa, khoảng 8.000 đến 4.000 năm trước.

Muốn nhận ra, hãy tìm một đường nằm ngang trong khi các lớp đá quanh nó nghiêng đi, và một dải bóng chạy dọc vách ở độ cao đều nhau. Đừng coi mọi gờ đá đều là đường bờ; đá lở và mặt phân lớp cũng tạo thành bậc. Nói với người chèo rằng “có lẽ đó là một ngấn” trung thực hơn là khẳng định. Theo IUCN, người chèo ở đây được đào tạo như hướng dẫn viên, nên cứ hỏi họ có biết chỗ nào rõ trên tuyến của bạn không.

Bùn và hang kể thêm những gì

Tư liệu bất ngờ nhất nằm dưới đáy. O’Donnell, Rabett và cộng sự đã lấy lõi trầm tích ở đáy một thung kín và thấy phấn hoa cây ngập mặn chiếm 17 đến 57 phần trăm. Rừng ngập mặn dường như đã xuất hiện ở đó từ khoảng 8.100 năm trước và tồn tại đến tận khoảng 250 năm trước, rất lâu sau khi đường bờ đã lùi xa. Một di chỉ hang kế bên có thân mềm nước lợ và xương cá, còn các tư liệu niên đại khoảng 5.500 năm cho thấy con người đánh cá, hái lượm trong rừng ngập mặn và đầm phá, đồng thời săn bắn trong rừng đá vôi.

Vậy nên khi thuyền lướt qua một thung ngập nước, hãy hình dung một đầm phá kín có người lao động. Cũng nghiên cứu này gắn việc rừng thưa dần vào khoảng năm 875 với sự hình thành kinh đô Hoa Lư ở ngay gần đó.

Đọc mà không làm mòn

Tràng An là di sản thế giới hỗn hợp, được ghi danh năm 2014, và IUCN coi du lịch quản lý kém là mối đe doạ dai dẳng đáng chú ý nhất, với 2,8 triệu lượt khách được báo cáo trong năm 2024. Tài liệu này cũng cảnh báo ánh đèn trong hang có thể làm thực vật mọc trên đá. Đừng chạm tay vào vách hang, đừng xin đi đường vòng, và để nguyên mọi mảnh vỏ sò hay hòn đá tại chỗ; chúng chính là bằng chứng mà bài này đang nói tới. Những câu hỏi cụ thể về tuyến nên hỏi ở quầy vé, vì tổ hợp hang khác nhau theo từng tuyến.

Thuyền giữa núi đá vôi Tràng An

Câu hỏi thường gặp

Tràng An bây giờ còn nước biển không?

Các nguồn trong bài mô tả điều kiện biển trong quá khứ, không phải thuỷ triều hiện nay. Hệ thống đường nước thuộc karst nhờ nước mưa, và biển đã rút từ hàng nghìn năm trước.

Tuyến thuyền nào thấy ngấn biển rõ nhất?

Chưa có nguồn nào xếp hạng tuyến theo ngấn biển. Hãy hỏi người chèo hoặc nhân viên quầy vé trong ngày, và tranh thủ quan sát mỗi khi thuyền đi sát vách.