Ruộng bậc thang Sa Pa dẫn nước thế nào: mương, bờ ruộng và công đổi công

Ruộng bậc thang Sa Pa là cỗ máy nước vận hành bằng tay. Mạch nước, mương, ống nứa và bờ ruộng phối hợp ra sao, và nên để ý gì khi đi bộ qua Mường Hoa.

Ruộng bậc thang Tả Van Sa Pa

Tóm tắt lựa chọn

Ruộng bậc thang Sa Pa vận hành như một hệ thống nước làm bằng tay. Người dân tìm mạch nước và khe suối, đào mương, đôi khi dùng ống nứa đưa nước tới những thửa cao nhất, rồi để nước xuống dần từ thửa này sang thửa khác. Bờ ruộng giữ nước, và một chỗ rò có thể làm hỏng công sức, nên bờ rất quan trọng. Mưa đầu hè quyết định vụ lúa duy nhất trong năm, và các gia đình đổi công để kịp làm đất. Khi đi bộ, hãy tìm chỗ nước vào ruộng và đừng động vào những mép đó.

Đừng chỉ nhìn bậc, hãy tìm nguồn nước

Phần lớn du khách đọc ruộng bậc thang như một hình khối. Những người làm ra chúng đọc sườn núi như một câu hỏi: nước ở đâu? Bài của Nhân Dân về ông Mã A Cháng, người Mông ở Trung Chải được gọi là “vua” mở ruộng, kể ông đoán bằng mắt chỗ nào có nước và sườn nào có nguy cơ sạt lở. VnExpress cho biết ở Tả Van, các gia đình ưu tiên những triền gần mạch nước đùn lên hoặc gần suối. Thửa đầu tiên được chọn theo nước, mọi thứ bên dưới đi theo nó.

Lần tới đi bộ, hãy nhìn lên sườn và lần ngược đường nước từ một thửa đầy. Một đường sẫm trong cỏ hay vết cắt thấp theo đường đồng mức thường là mương. Thấy được một đường rồi, bạn sẽ nhận ra chúng khắp thung lũng.

Mương, ống nứa và trọng lực

Báo Lào Cai tóm gọn hệ thống này: người dân san sườn núi thành bậc rồi dẫn nước từ trên cao về trồng lúa. VnExpress tả chi tiết hơn ở Tả Van, các gia đình đào mương, rãnh, đắp bờ để đưa nước từ khe về ruộng. Một bài khác của VnExpress về vùng Tây Bắc nhắc đến nước từ khe núi chảy qua ống nứa rồi tràn trên mặt ruộng khi mưa đầu hè tới.

Quy mô khác nhau theo từng nơi. Tuổi Trẻ ghi nhận dấu tích một đoạn mương cổ ở Y Tý, cũng thuộc Lào Cai, nằm trong mạng kênh dài hơn 10 km phục vụ ruộng của người Hà Nhì, được cho là hơn trăm năm tuổi. Một số ruộng ở Sa Pa được ước tính 100 đến 200 năm, dù nguồn gốc chính xác chưa có tư liệu rõ ràng.

Bờ ruộng là điểm yếu của cỗ máy

Bờ đất thấp quanh thửa ruộng không chỉ là đường ranh. Nhân Dân coi việc giữ không rò là yêu cầu quan trọng nhất khi mở ruộng, với bờ đan cài, nén chặt, có thể cao ba đến bốn mét trên sườn dốc. Sườn càng dốc, thửa càng hẹp, bờ càng cao và càng tốn công.

Vì vậy một bước chân lên mép ruộng cũng quan trọng. Bờ hẹp trông như lối đi, đôi khi người chăm ruộng cũng đi trên đó, nhưng nhiệm vụ của nó là giữ nước. Gót giày có thể làm sạt một mảng nhỏ, và một chỗ rò vào mùa nước sẽ cuốn đất, nước xuống thửa dưới. Hãy đi theo hàng một, đúng lối người dẫn đường đi, và đừng đứng lên bờ để chụp ảnh.

Một vụ lúa và cuộc chạy đua với mưa

Báo Lào Cai cho biết ruộng bậc thang thường chỉ cấy một vụ mỗi năm, dựa vào mưa lớn đầu hè. VnExpress tả rất kỹ trình tự ở Tả Van. Việc khai ruộng bắt đầu từ đầu tháng 3 âm lịch, quanh tiết Thanh Minh. Các thửa gần nguồn nước được cày trước và làm chỗ trữ nước cho thửa sau; ban đầu chỉ bốn, năm thửa, rồi mỗi trận mưa làm thêm được 20 đến 30 thửa. Ruộng được ngâm nước, người dân bảo càng ngâm lâu đất càng tốt, và mạ được gieo khoảng tháng 4 âm lịch.

Bài báo cũng kể ai làm gì: anh em tụ lại để cày nhanh hơn, các hộ đổi công cho nhau, phụ nữ đắp bờ, đàn ông cuốc ruộng. Ruộng bậc thang vừa là công trình đất, vừa là kết quả của các thoả thuận xã hội. Nghiên cứu của Trần Hữu Sơn và Bàn Khánh Thanh về người Dao Đỏ ở Sa Pa mô tả ứng xử với đất và nước được định hình thành luật tục và chế tài. Hãy hỏi chủ nhà khi thiếu nước thì chia thế nào; câu trả lời sẽ gắn với chính bản đó.

Mỗi mùa nên quan sát gì

Trong những tháng đổ nước, khoảng cuối tháng 4 đến tháng 6 tuỳ nơi và tuỳ mưa, hãy tìm thửa soi gương bên cạnh thửa vừa lật đất. Mảng ghép ấy cho thấy nước đã đi tới đâu. Vào mùa lúa xanh, đi qua các cửa nước và lắng nghe tiếng nước chảy trong hệ thống. Quanh mùa gặt, ruộng cạn làm lộ rõ đường bờ, đó là lúc dễ quan sát hình dạng nhất. Khu danh thắng Tả Van, Hầu Thào, Lao Chải rộng gần 1.000 ha theo Báo Lào Cai, nên không cần đi xa cũng có ví dụ rõ.

Đường núi và ruộng lúa gần Sa Pa

Câu hỏi thường gặp

Ai đã tạo nên ruộng bậc thang Sa Pa?

Báo Lào Cai ghi công nhiều thế hệ người Dao, Mông, Hà Nhì, một số nguồn khác nhắc thêm người Giáy. Nguồn gốc và niên đại chính xác chưa được xác lập chắc chắn.

Có được đi dọc bờ ruộng không?

Chỉ đi ở nơi người dẫn đường hoặc chủ ruộng cho phép. Bờ giữ nước và đất, sức nén có thể làm hỏng chúng, nhất là khi ruộng đang ngập nước.