Nữ thần Po Nagar: đọc trán cửa, bia đá và những lớp tín ngưỡng Hindu - Chăm
Ai được chạm trên cửa Tháp Bà Po Nagar? Các nguồn không thống nhất. Theo dấu nữ thần qua hình tượng Hindu, bia ký hoàng gia và tín ngưỡng Thiên Y A Na hôm nay.

Tóm tắt lựa chọn
Nữ thần ở Tháp Bà Po Nagar có nhiều tên vì nhiều cộng đồng từng thờ phụng bà. Bia ký và giới nghiên cứu mỹ thuật gắn Yan Po Nagar với Bhagavatī, một hiện thân của Umā, còn đặc điểm pho tượng được liên hệ với Durga diệt quỷ trâu. Người Việt tôn bà là Thiên Y A Na, một vị Thánh Mẫu. Ngay bức chạm trên cửa tháp chính cũng được mô tả khác nhau. Cách đọc tốt nhất là đặt các lớp ấy cạnh nhau thay vì chọn một và coi đó là sự thật duy nhất.
Bức chạm trên cửa vẫn là câu hỏi ngỏ
Hãy bắt đầu bằng một tranh luận nhỏ có thể tự kiểm tra bằng mắt. Trang du lịch của Khánh Hòa mô tả phù điêu trên cửa tháp chính là Shiva múa, một chân đặt trên bò thần Nandin, hai bên có nhạc công, niên đại thế kỷ 11. Cơ sở dữ liệu Nghệ thuật Đông Nam Á của Trung tâm Nhân học Sirindhorn (Thái Lan) lại gọi trán cửa là Mahiṣāsuramardinī, nữ thần diệt quỷ trâu. Một số tài liệu khác, dựa trên công trình đã công bố, cũng mô tả Mahiṣāsuramardinī bốn tay đứng trên lưng trâu.
Vậy hãy đứng dưới bức chạm và tự hỏi ba điều. Con vật trông giống bò hay trâu? Nhân vật nghiêng về nam hay nữ? Có bao nhiêu tay và tay cầm gì? Có thể không giải quyết được tranh luận, nhưng sẽ thấy rõ nó xoay quanh điều gì: một con vật và một thân hình, được đọc qua những kỳ vọng khác nhau.
Bia đá ghi chuyện một pho tượng bị thay đi thay lại
Các bản tóm tắt bia ký đọc như một bộ hồ sơ bảo hiểm. Bia năm 781 kể vua Satyavarman phục dựng ngôi đền bị giặc ngoại bang cướp phá, linga bị đập vỡ, của báu bị lấy đi. Năm 784, linga được dựng lại. Bia năm 918 ghi vua Indravarman III cho tạo tượng vàng Bhagavatī. Năm 950, vua Khmer Rajendravarman II được cho là đã lấy tượng vàng ấy, và năm 965 Jaya Indravarman I thay bằng tượng đá.
Đọc như vậy, thân tượng đá của nữ thần chính là câu trả lời cho một vụ mất cắp. Theo trang của tỉnh, dễ thấy nhất là các dòng chữ Chăm cổ và Phạn trên hai trụ đá cửa đông. Ít ai đọc được, nhưng các vị vua đã dùng chính khung cửa này để ghi lại những cam kết.
Vì sao một nữ thần mang nhiều tên
Cơ sở dữ liệu Sirindhorn xem nơi đây thờ Devī, hiện thân sức mạnh của các vị thần, và gợi ý một thế cân bằng theo vùng ở Chăm Pa: Shiva gắn với núi non ở Mỹ Sơn phía bắc, nữ thần gắn với biển ở Po Nagar phía nam. Nên xem đây là cách đọc của giới nghiên cứu, không phải giáo lý.
Bản thân pho tượng cũng là chứng cứ. Tượng tạc từ một khối đá granit, đặt trên bệ yoni, tức kết hợp hình tượng nữ thần với dạng linga-yoni. Nhà nghiên cứu Ngô Văn Doanh liên hệ các đặc điểm của tượng với Mahiṣāsuramardinī. Một số tài liệu mô tả tượng mười tay, cao khoảng 1,2 mét, nên nếu được vào bên trong và lớp áo cho phép, hãy thử đếm.
Thiên Y A Na: lớp tín ngưỡng vẫn đang sống
Tín ngưỡng của người Kinh không xóa bỏ những gì có trước mà gán cho chúng vai trò mới. Theo trang của tỉnh, các vị thần Hindu được xếp vào một gia đình Việt: tháp thờ Shiva gắn với Nam Hải, phu quân của Thiên Y A Na, các tháp khác thành Tháp Cố và Tháp Cô Cậu. Hai bên điện thờ có bàn thờ hai người con của bà. Bà được tôn là mẹ xứ sở, ban sinh sôi và che chở, và truyền thuyết kể bà dạy dân trồng lúa, dệt vải.
Vì thế, lễ vật ở đây không phải màn tái hiện lịch sử. Lễ hội Tháp Bà diễn ra vào tháng ba âm lịch, các nguồn ghi ngày hơi khác nhau, nên cần xác nhận theo từng năm. Theo truyền thống, người hành hương cúi mình đi lên và khi rời đi không quay lưng về đền. Hãy nhường họ khoảng không gian ấy và hỏi trước khi chụp ảnh bất kỳ ai.
Nữ thần hôm nay thuộc về ai?
Sai lầm dễ mắc nhất là kể Po Nagar như một quá khứ Chăm rồi đến hiện tại Việt. Cộng đồng Chăm vẫn là một phần của Việt Nam, và Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có riêng một phòng về lễ hội, nghề thủ công của người Chăm ở Ninh Thuận. Hãy hỏi người địa phương rằng người Chăm gắn bó với ngôi đền này ra sao, và để ý xem bảng giới thiệu tại chỗ có nhắc đến họ không.
Theo một bài báo trong nước, Nhà nước xếp hạng Po Nagar là di tích lịch sử quốc gia năm 1979, còn lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những danh hiệu đó bảo vệ một nơi có nhiều chủ thể trong ký ức. Nếu chỉ đọc kỹ một chi tiết, hãy chọn khung cửa: nữ thần, vị vua, người hành hương và du khách đều đi qua đó.
Câu hỏi thường gặp
Nữ thần Po Nagar là Umā, Durga hay Thiên Y A Na?
Các nguồn liên hệ bà với cả ba theo những cách khác nhau. Bhagavatī được xem là một hiện thân của Umā, đặc điểm pho tượng gắn với Durga dạng Mahiṣāsuramardinī, còn Thiên Y A Na là danh xưng trong tín ngưỡng Việt.
Bức chạm trên cửa là Shiva hay nữ thần?
Các nguồn khác nhau. Trang du lịch Khánh Hòa mô tả Shiva múa trên bò Nandin, còn cơ sở dữ liệu Sirindhorn và một số tài liệu khác mô tả Mahiṣāsuramardinī. Hãy quan sát kỹ rồi hỏi nhân viên di tích hoặc hướng dẫn viên.

