Làng đá Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn: điều gì đổi khác khi ngừng khai thác

Thợ Non Nước từng đục chính ngọn núi của mình. Nay không còn khai thác ở đó, vậy đá từ đâu? Cách phân biệt đá tự nhiên với đá đúc, và cách gửi tác phẩm lớn.

Quang cảnh khu vực Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng

Tóm tắt lựa chọn

Non Nước vẫn chạm đá dưới chân Ngũ Hành Sơn, nhưng đá không còn lấy từ đó. Việc khai thác đã bị cấm để bảo vệ danh thắng, thợ mua đá từ những nơi như Thanh Hóa, Nghệ An, có loại nhập khẩu. Đồ đúc bột đá rẻ hơn và máy CNC nay đứng cạnh tay nghề truyền thống. Vì thế khi mua, hãy hỏi đá gì, từ đâu, công đoạn nào làm tay. Với tác phẩm lớn, hãy có điều khoản vận chuyển bằng văn bản trước khi trả tiền.

Ngôi làng có niên đại cứ dịch chuyển

Tuổi của Non Nước tùy người đếm. Trang du lịch Đà Nẵng và Tuổi Trẻ ghi ông Huỳnh Bá Quát từ Thanh Hóa lập làng cuối thế kỷ 18. Nhân Dân dẫn văn bia chữ Hán năm 1641 ở động Vân Thông. Tạp chí Heritage dẫn văn bia năm 1678 có nhắc thợ đá. Có nơi nói 300, 400 năm. Nghề chạm ở đây có thể cổ hơn truyền thuyết về người lập làng.

Điều nhất quán là con đường đi lên: cối giã, cối xay, bia mộ trước, rồi trang trí đình, lăng tẩm nhà Nguyễn, có người được phong phẩm hàm thấp. Năm 2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận nghề là di sản phi vật thể quốc gia. Theo Viet Nam News, Ngũ Hành Sơn thành di tích quốc gia đặc biệt năm 2018.

Ngọn núi thôi cung cấp đá

Bước ngoặt không có ngày tháng rõ ràng trong các nguồn dùng ở đây. Nhân Dân cho biết việc khai thác tại chỗ để làm mỹ nghệ bị cấm hẳn khi Ngũ Hành Sơn được xếp hạng di tích quốc gia. Báo Pháp Luật mô tả chủ trương của thành phố nhằm bảo vệ danh thắng, thợ chuyển sang mua đá tự nhiên từ Thanh Hóa, Nghệ An. Tuổi Trẻ xác nhận khai thác nay bị cấm hoàn toàn, và thêm chiều sâu lịch sử: luật thời Gia Long cho nhà nước độc quyền đá cẩm thạch, một đạo dụ năm Khải Định thứ tư cấm xâm phạm núi.

Vậy việc bảo vệ không bắt đầu từ du lịch. Trang của Đà Nẵng cho biết đá nay từ phía bắc, một số loại đá quý nhập khẩu. Một tác phẩm mua dưới chân Ngũ Hành Sơn mang tay nghề địa phương, chưa hẳn là vật liệu địa phương.

Đá tự nhiên, bột đá và CNC

Mất mỏ đá tại chỗ đã thay đổi nhiều hơn nguồn cung. Báo Pháp Luật năm 2009 cho biết đồ đúc từ bột đá đã lan rộng khoảng năm năm, rất sắc nét, dễ nhầm với đá tự nhiên. Bộ Phúc Lộc Thọ cao 40 cm bằng đá tự nhiên khoảng 1,8 đến 3,5 triệu đồng, trong khi bột đá chỉ 0,5 đến 1 triệu. Giá đã cũ, nhưng tỉ lệ thì hữu ích.

Đồ đúc không phải gian dối nếu bán đúng tên. Vấn đề là sự nhầm lẫn. Bảo tàng Ký ức làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước - Ngũ Hành Sơn, mở năm 2023 dưới chân Thủy Sơn, giúp khách phân biệt đá tự nhiên với đá nhân tạo, so sánh chạm tay với CNC. Hãy ghé đó trước khi mua. Tạp chí Heritage cho biết máy móc đã làm một số công đoạn, các đường cong tinh xảo mới làm tay, nên “thủ công” thường là chuyện mức độ.

Mua trung thực: sáu câu hỏi

Hãy hỏi ngay tại quầy. Đá này tên gì? Khai thác ở đâu? Đá tự nhiên hay đúc từ bột? Công đoạn nào làm tay, công đoạn nào làm máy? Ai chạm? Có xem được xưởng không? Người bán uy tín sẽ trả lời mà không khó chịu. Bài này không nêu giá, vì giá phụ thuộc đá, kích thước, công chạm, nên hãy so hai cửa hàng với cùng một món.

Tượng kiểu Chăm chạm trên sa thạch là tác phẩm hiện đại và nên được bán đúng như vậy. Đừng mua thứ gì được nói là đồ cổ. Số cơ sở dao động từ 381 năm 2022 đến hơn 500 ở nguồn khác, nên không thể suy ra chất lượng từ địa chỉ.

Đưa một vật nặng về nhà

Tạp chí Heritage nói sản phẩm đi Pháp, Mỹ, Australia, nên vận chuyển là việc quen ở đây, nhưng không nguồn nào cho điều khoản đáng tin. Trước khi trả tiền, hãy xin báo giá bằng văn bản ghi rõ tổng chi phí, giao tận cửa hay chỉ đến cảng, ai lo hải quan, bảo hiểm gì, xử lý thế nào nếu vỡ. Hỏi cách đóng thùng. Thuế nơi đến có thể phát sinh.

Với món nhỏ trong hành lý, hãy xin bọc kỹ và kiểm tra giới hạn cân. Theo Tuổi Trẻ, khu sản xuất đã dời xa nhà dân, phòng trưng bày nằm dọc đường lớn, nên hãy hỏi xem thợ ở đâu. Thợ phụ đục phác, thợ cả tinh chỉnh: đứng xem không mất tiền, và đó là phần sống động của di sản này.

Câu hỏi thường gặp

Đá Non Nước có lấy từ Ngũ Hành Sơn không?

Hiện không. Việc khai thác ở đó bị cấm, thợ mua đá từ nơi khác, như Thanh Hóa, Nghệ An và phía bắc, có loại nhập khẩu. Hãy hỏi người bán về từng món cụ thể.

Phân biệt đá tự nhiên và đúc bột đá thế nào?

Hãy hỏi thẳng người bán và xem mẫu ở Bảo tàng Ký ức trước khi mua. Giá thấp hơn nhiều có thể là gợi ý, nhưng mô tả rõ ràng bằng văn bản đáng tin hơn.