Thợ đá Ninh Vân và các đền Hoa Lư: lần theo một nghề qua một vùng đất

Thợ đá Ninh Vân làm việc ngay cạnh cố đô Hoa Lư. Cách lần theo một nghề từ cối đá đến chạm khắc đền thờ, và cách ghé xưởng đang hoạt động cho an toàn.

Kiến trúc đền tại cố đô Hoa Lư

Tóm tắt lựa chọn

Ninh Vân là cộng đồng chạm khắc đá bên Hoa Lư, nghề được truy về cụ Hoàng Sùng ở thế kỷ 17 và vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia năm 2019. Hãy lần theo vật liệu: từ mỏ đá đến cối xay, nhà đá, đền thờ và tượng. Long sàng và nghê đá ở Hoa Lư cho một chuẩn để so sánh, dù không nguồn nào dùng ở đây gắn chúng với Ninh Vân. Chỉ vào xưởng khi đã hẹn, tránh xa máy cưa, xe tải, và chuẩn bị tinh thần với bụi.

Một nghề bắt đầu từ chiếc cối đá

Chuyện di sản thường bắt đầu từ ngôi đền. Tóm tắt nghiên cứu của Ngô Thị Kim Tuyến bắt đầu từ một chỗ hay hơn: thợ Ninh Vân ban đầu làm đồ dùng hằng ngày như cối xay, cối giã, rồi mới chuyển sang bàn thờ, tượng, nhà đá, nhà thờ, với nét chạm tinh tế gần như chạm gỗ.

Báo Nhân Dân ghi tổ nghề là cụ Hoàng Sùng, quê Thanh Hóa, nghề cha truyền con nối từ thế kỷ 17. Các trang thương mại nói hơn 400 năm, xa hơn mức các nguồn ở đây xác nhận được. Hãy nhớ món đồ đầu tiên ấy: con rồng chạm và chiếc cối đều dựa trên hiểu biết về cách đá tách ra. Khác nhau chỉ là người mua.

Bắt đầu ở Hoa Lư, với một câu hỏi về tác giả

Đền vua Đinh Tiên Hoàng là nơi tốt nhất để xem đá trước khi đến xưởng. Một bài giới thiệu mô tả long sàng đá dài khoảng 1,8 mét, rộng 1,4 mét sau lư hương, chạm nổi, có hình rồng được nói là mang bàn tay phụ nữ, và hai con nghê tạc từ khối đá xanh nguyên khối. Đền thường được ghi là xây thế kỷ 17, cũng là thời kỳ gắn với nghề của làng.

Rất dễ nói rằng Ninh Vân đã chạm những tác phẩm ấy. Không nguồn nào dùng trong bài này nói vậy, và không nên nhắc lại như sự thật. Điều làm được là để ý cách tạo hình, độ sâu nét chạm, rồi hỏi một người thợ Ninh Vân xem họ nhìn thấy gì.

Ngôi nhà đá đã dạy cả làng

Công trình đáng chú ý nhất lại là một ngôi nhà. VnExpress mô tả nhà ở thôn Xuân Phúc, trên 100 tuổi vào năm 2016, do cụ Lương Văn Xiển dựng sau khi tham gia xây nhà thờ đá Phát Diệm. Khung, tường, sân, bình phong, sập đều bằng đá, vì kèo gỗ lim, các chi tiết ghép mộng, không dùng chất kết dính. Thợ trong làng được cho là học theo kiến trúc và hoa văn của ngôi nhà.

Chi tiết ấy quan trọng hơn tuổi tác. Tay nghề của làng đi qua công trường nhà thờ rồi trở về thành một ngôi nhà, theo kiểu ba gian hai chái đồng bằng Bắc Bộ. Đó vẫn là nhà của một gia đình, nên đừng đến khi chưa được mời.

Từ sân làng đến tượng đài quốc gia

Sau khi tỉnh Ninh Bình tái lập năm 1992, doanh nghiệp tư nhân nở rộ, và Nhân Dân ghi cụm công nghiệp rộng 30 ha với hàng nghìn lao động. Danh sách công trình gồm cụm tượng đài nghĩa trang Trường Sơn, tượng Mẹ Suốt ở Quảng Bình và 500 tượng La Hán ở Bái Đính.

Một bài năm 2011 của Tạp chí Công Thương cho thấy bức tranh lao động: 450 hộ sản xuất, khoảng 3.000 việc làm, phần lớn là lao động ngoại tỉnh, nghề đá chiếm 80% thu nhập của xã. Số liệu đã cũ, nhưng giúp sửa hình dung về một xóm nhỏ thơ mộng: đây là một ngành nghề, có lao động nhập cư, máy móc và hợp đồng.

Bụi, tiếng ồn và cách cư xử trong xưởng

Đừng lãng mạn hóa không khí. Bài báo năm 2011 mô tả đường vào xã ngập bụi và tiếng ồn từ xe tải, mỏ đá công nghiệp, xã phải xin hỗ trợ xe tưới nước, đồ bảo hộ cho thợ, và chưa có giải pháp triệt để. Tình hình có thể đã khá hơn nhờ cụm công nghiệp, nhưng hãy tự xem. Bụi đá mịn có hại khi hít phải, nên hãy đứng xa khu cắt, mài và cân nhắc đeo khẩu trang nếu ở lâu.

Xin phép ở cổng, đi giày kín, để ý xe tải và vật nặng đang cẩu, không đứng sau máy cưa. Hỏi trước khi quay phim. Nếu mua món nhỏ, hãy hỏi đá gì, từ đâu, bao nhiêu phần làm tay. Tác phẩm lớn cần đóng thùng, nên hãy thỏa thuận giao hàng bằng văn bản trước khi trả tiền.

Quần thể chùa Bái Đính

Câu hỏi thường gặp

Thợ Ninh Vân có làm phần đá ở các đền Hoa Lư không?

Các nguồn dùng ở đây không nói vậy. Đền và nghề của làng đều gắn với thế kỷ 17, nhưng chưa tìm thấy ghi chép trực tiếp, nên đây vẫn là câu hỏi mở.

Ninh Vân có đón khách vãng lai không?

Đây là khu sản xuất, không phải bảo tàng. Hãy sắp xếp qua người địa phương hoặc một xưởng, và chuẩn bị đối mặt với bụi, tiếng ồn, xe nặng.