Đọc một kalan Chăm ở Mỹ Sơn: cổng, sảnh, tháp và trục thiêng

Cách đọc đền tháp Chăm ở Mỹ Sơn từ cổng vào phòng thờ: ký hiệu nhóm tháp, trục hướng đông, thân tháp, linga và những điều vẫn chỉ là diễn giải.

Di tích đền tháp Mỹ Sơn

Tóm tắt lựa chọn

Hãy đọc một kalan ở Mỹ Sơn từ ngoài vào trong. Tìm ký hiệu nhóm tháp trên sơ đồ, đi vòng sang phía đông nơi trục đền bắt đầu, rồi lần theo cổng, sảnh và tháp để tới căn phòng từng đặt vị thần. Thân tháp thường được diễn giải là mô hình núi Meru, còn linga bên trong tượng trưng cho thần Shiva. Chiến tranh đã làm đứt nhiều chuỗi kiến trúc, nên mỗi nhóm tháp nên được xem như một câu chưa trọn và tự hỏi phần nào đã mất.

Chữ cái trên sơ đồ là cách xếp hồ sơ của người Pháp

Những ký hiệu ở Mỹ Sơn không có từ thời Chăm Pa. Henri Parmentier bắt đầu nghiên cứu thung lũng này năm 1899, ghi nhận dấu tích của 71 đền tháp, chia thành các nhóm, đặt chữ cái cho những nhóm chính từ A đến K rồi đánh số từng công trình. Vì thế, E7 trên biển chỉ dẫn nghĩa là công trình số 7 của nhóm E. Khi nhãn bảo tàng ghi “phong cách E1”, tên ấy cũng mượn từ một công trình trong cùng cuộc khảo sát.

Điều này quan trọng vì chữ cái phản ánh trật tự của người khảo sát, không phải của người Chăm. Nó không cho biết niên đại hay tầm quan trọng của công trình. Trước khi đi, nên chọn một nhóm còn vài công trình đứng vững để luyện mắt, thay vì cố đọc mọi đống gạch với cùng một độ kỹ.

Tìm phía đông trước khi ngẩng lên nhìn tháp

Các tài liệu giới thiệu đều thống nhất về hướng chính: tháp quay về phía đông, nơi mặt trời mọc và được gắn với các vị thần. Phần lớn khách đến theo lối mòn nên gặp tháp từ bên hông. Hãy đi vòng cho tới khi cửa vào ở ngay trước mặt, rồi đọc chuỗi công trình theo cách người hành lễ xưa từng gặp: tháp cổng (gopura) dẫn vào khu tường bao, sảnh (mandapa), rồi tháp thờ (kalan).

Các mô tả về mandapa không giống nhau. Có nguồn gọi đó là sảnh nối liền với tháp thờ, có nguồn gọi là nơi tụ hội cho tín đồ, nên hãy xem nhóm tháp trước mặt thực sự thể hiện ra sao. Ở Tháp Bà Po Nagar tại Nha Trang, tháp chính chỉ có cửa đông là cửa thật, ba cửa còn lại là cửa giả. Một phép thử hay ở Mỹ Sơn là đi hết bốn mặt của kalan và xem lối nào từng có thể bước vào.

Mái hình yên ngựa: đây không phải phòng của thần

Điều thực dụng nhất nên học là kosagrha, còn gọi là nhà lửa. Công trình này thường có mái hình yên ngựa, được cho là nơi cất đồ quý của thần hoặc nấu nướng dâng thần. Khi đã nhận ra đường mái dài ấy, một nhóm tháp sẽ không còn là cụm tháp rời rạc mà giống một gia đình đang vận hành quanh một vị chủ nhân.

Gia đình ấy có quá khứ rất dài. Bia ký ghi vua Bhadravarman I lập một đền thờ linga của Shiva, dưới danh hiệu ghép tên nhà vua với từ chỉ “đấng tối cao”. Các đền đầu tiên bằng gỗ, cháy vào những năm 530, và Sambhuvarman được ghi nhận là người dựng lại. Phần gạch ngày nay đến từ các thời sau.

Đọc tháp như một ngọn núi, nhưng cẩn trọng

Cách đọc phổ biến xem đền là núi Meru, nơi các vị thần ngự ở trung tâm vũ trụ: đế là cõi người, thân tháp là cõi linh, đỉnh là nơi nối hai cõi. Nên giữ đó như một khung diễn giải hiện đại, hữu ích để quan sát chứ không phải ghi chép của người thợ. Điều tự kiểm chứng được là vật liệu: tường gạch nung gần như không thấy mạch vữa, còn sa thạch xuất hiện ở trụ, trán cửa và phù điêu.

Bên trong, linga và yoni tượng trưng cho Shiva và người phối ngẫu. Một vỏ kim loại trang trí gọi là kosa có thể được chụp lên linga. Đừng nhầm kosa với kosagrha: bệ thờ từ công trình E1 mang dòng chữ dâng một kosa cho vị vua tên Vikrantavarman, cho thấy những vật này gắn với các nhà cai trị cụ thể.

Một trục đã gãy vẫn kể được nhiều điều

Tháng 8 năm 1969, bom Mỹ trút xuống thung lũng khi nơi này nằm trong vùng căn cứ thời chiến, và tháp A1 chỉ còn là một gò gạch. Những mất mát khác diễn ra âm thầm hơn. Bệ thờ E1 cùng một trán cửa chạm khắc nay ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, nên một khung cửa trống ở đây có thể còn “người bạn đôi” trong một phòng trưng bày tại Đà Nẵng.

Các công trình còn đứng cũng mang dấu tay đời sau: chuyên gia Ba Lan từ thập niên 1980, dự án do Italy tài trợ ở nhóm G, các đoàn Ấn Độ ở nhóm K, A và H. Hãy hỏi hướng dẫn viên bề mặt nào là nguyên gốc trước khi gán ý nghĩa cho nó. Bảo tàng Đà Nẵng còn có phòng về lễ hội và nghề thủ công của người Chăm ở Ninh Thuận, một lời nhắc rằng văn hóa này không dừng lại cùng những ngọn tháp.

Tượng Ganesha trong Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng

Câu hỏi thường gặp

Kalan và kosagrha khác nhau thế nào?

Kalan là tháp thờ, nơi đặt vị thần. Kosagrha là công trình phụ, thường nhận ra nhờ mái hình yên ngựa, được cho là dùng để cất đồ hoặc chuẩn bị đồ dâng thần.

Tháp có chắc chắn là mô hình núi Meru không?

Đó là cách đọc được nhắc đến nhiều và hữu ích khi quan sát, nhưng vẫn là diễn giải. Nên nhờ hướng dẫn viên phân biệt điều bia ký ghi lại với điều học giả đời sau suy luận.