Nhà đá Khuổi Ky: đọc một làng Tày dựng từ chính ngọn núi
Khuổi Ky gần Bản Giốc biến nhà sàn Tày thành nhà đá. Cách tường, cột và mái vận hành, điều còn tranh cãi về tuổi làng, và cách ghé những ngôi nhà đang có người ở.

Tóm tắt lựa chọn
Khuổi Ky là làng Tày nhỏ cách thác Bản Giốc khoảng 3 km, nổi tiếng với 14 ngôi nhà đá hai tầng lợp ngói âm dương. Hãy đọc chúng như nhà sàn được chuyển sang đá: tường đá và cột gỗ cùng chịu lực, tầng dưới sinh hoạt, tầng trên ngủ và chứa thóc. Niên đại không thống nhất, từ cuối thế kỷ 16 trở đi, nên hãy thận trọng với các con số. Đây là nhà của người dân, nên đi trên lối chung, hỏi trước khi vào và cân nhắc ở lại homestay nếu muốn hơn một điểm dừng.
Nhà sàn đổi chất liệu
Ý tưởng hữu ích nhất khi đến đây là sự chuyển ngữ. Nhà Tày ở nhiều vùng phía bắc làm bằng gỗ, dựng trên sàn. Ở Khuổi Ky, hình thức ấy được dựng lại bằng đá. Các bài báo mô tả nhà hai tầng, bốn bức tường đá cùng chịu lực, bên trong có khoảng 5 đến 7 hàng cột gỗ cao 7 đến 8 mét, cách nhau 2 đến 2,5 mét. Đá và gỗ cùng làm một việc.
Hãy nhìn xem mỗi chất liệu dừng ở đâu. Tường xếp từ đá nhiều kích cỡ, gắn bằng vôi tôi trộn cát. Gỗ tiếp quản ở sàn trên và mái, lợp ngói âm dương với dáng hai mái vẫn đậm chất nhà Tày. Đứng từ phía suối, thử nhìn ra bộ xương gỗ bên trong thân đá.
Vì sao lại xây bằng đá?
Lời kể địa phương đưa ra ba lý do, và chúng không loại trừ nhau. Trưởng thôn Nông Văn Phú nói với Báo Pháp Luật rằng kiểu nhà này để chống thú dữ, giặc cướp vùng biên và cả ẩm mốc của khí hậu mưa nhiều. Báo Nhân Dân bổ sung rằng tường và ô cửa giữ nhà mát mùa hè, ấm khi gió mùa đông bắc về. Tầng trên chứa thóc lúa, tránh hơi ẩm mặt đất, cũng hợp lý theo cách đó.
Lý do thứ ba là tín ngưỡng. VnExpress và các nguồn khác cho biết người Tày ở đây coi đá như vị thần che chở, lập miếu quanh các tường đá và tế lễ hằng năm. Hãy tôn trọng điều này, không ngồi lên hay dịch chuyển đá đã xếp. Nhân Dân còn ghi đập nước, cối xay, bếp lò trong làng đều bằng đá, gợi ra cả một lối sống với ngọn núi chứ không chỉ một kiểu nhà.
Hãy cẩn thận với số thế kỷ
Các con số về tuổi rất khác nhau. Ban quản lý công viên địa chất đặt các nhà vào cuối thế kỷ 16, khi nhà Mạc xây thành ở Cao Bằng. VnExpress ghi khoảng 1594 đến 1677. Nhân Dân nói hơn 500 năm, đồng thời nhận xét nhiều nhà hiện nay dựng trước 1945. Những câu ấy không cùng một ý. Một khu dân cư có thể cổ, còn ngôi nhà trên nền đó đã xây lại.
Vì vậy nên nói “ngôi làng được cho là có từ thời Mạc” thay vì gọi bức tường nào đó 400 tuổi. Hãy hỏi người dân nhà họ dựng khi nào, ai dựng. Một câu trả lời như “ông tôi làm” đáng giá hơn con số tròn trịa. Số hộ cũng khác nhau giữa các bài, dù 14 ngôi nhà đá là con số thường gặp.
Xi măng nói lên điều gì
Báo Pháp Luật nhận thấy một số tường đã được sửa bằng xi măng, để lại mảng loang lổ. Đừng đọc đó là thất bại. Nó cho thấy sự căng thẳng của một nơi vừa được bảo vệ vừa có người ở. Làng được công nhận là làng văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc ít người năm 2008, tỉnh bắt đầu cải tạo, bảo tồn từ 2010, và du lịch cộng đồng phát triển từ 2017 theo VnExpress.
Hãy nhìn tường được sửa ra sao, và hỏi nếu được chọn hôm nay gia đình sẽ dùng gì. Một hộ cần phòng ngủ khô ráo có bài toán khác với du khách muốn bề mặt đẹp.
Đến một ngôi làng không phải phim trường
Phần lớn người đến Khuổi Ky như điểm ghé ngắn sau Bản Giốc, nhưng nơi này xứng đáng được đi chậm hơn. Một số hộ làm homestay, các bài viết nhắc có điện, nước, internet, nhưng hãy xác nhận trực tiếp. Ở qua đêm là cách công bằng nhất để nhìn ngó, vì khi đó mình là khách có lý do để có mặt.
Nếu ghé trong ngày, hãy đi trên lối chung và giữ yên tĩnh. Đừng bước vào cửa mở, đừng chụp vào phòng ngủ, đừng trèo tường. Hỏi trước khi chụp người, và ăn một bữa nếu được mời với giá hợp lý. Mười bốn ngôi nhà là cộng đồng rất nhỏ, một đoàn mười người cầm máy ảnh đã đủ lấp đầy.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đá Khuổi Ky bao nhiêu tuổi?
Các nguồn không thống nhất. Làng được gắn với cuối thế kỷ 16 hoặc thời Mạc, nhưng từng ngôi nhà có thể trẻ hơn nhiều, nhiều nhà được ghi là dựng trước 1945. Hãy hỏi chính gia chủ.
Có thể ở lại qua đêm trong làng không?
Các bài viết cho biết một số hộ làm homestay. Hãy xác nhận trực tiếp hoặc qua đơn vị lữ hành ở Cao Bằng, vì homestay nhỏ có thể thay đổi.


