Lăng Khải Định nhìn gần: khảm sành sứ trên bộ khung bê tông
Bên trong lăng Khải Định: xi măng nhập khẩu, mảnh sành và thủy tinh màu đã thành tường cung Thiên Định ra sao, và nên nhìn gì trong những gian phòng thiếu sáng.

Tóm tắt lựa chọn
Nên đọc lăng Khải Định như một công trình bê tông khoác lớp da gốm sứ. Khởi công năm 1920, hoàn thành năm 1931, lăng dùng xi măng, sắt thép và ngói Ardoise từ Pháp, cùng đồ sứ, thủy tinh màu được cho là từ Trung Hoa và Nhật Bản. Trong cung Thiên Định, những mảnh vỡ ấy thành phù điêu tứ thời, ngũ phúc, bát bửu. Hãy dành thời gian cho nội thất nhiều hơn bậc thềm nổi tiếng, để mắt quen với ánh sáng yếu, rồi xem từng mảnh được cắt ghép thế nào.
Bắt đầu từ danh sách vật liệu, không phải dáng lăng
Ấn tượng đầu tiên về lăng thường là khối công trình sẫm màu trên sườn đồi. Một lối vào hay hơn là danh sách mua sắm. Cổng du lịch Huế cho biết sắt, thép, xi măng và ngói Ardoise được mua từ Pháp, còn đồ sứ, thủy tinh và pha lê màu đến từ Trung Hoa, Nhật Bản. Các lăng Nguyễn trước đó dựa nhiều vào gỗ, gạch và cảnh quan. Lăng này đặt ra cho người thợ bài toán khác: làm sao để xi măng mang dáng vẻ đế vương?
Khu lăng khá gọn, khoảng 117 mét x 48,5 mét, nhưng theo cổng thông tin, đây là lăng có diện tích nhỏ nhất mà thời gian xây dựng dài nhất. Công trình khởi công ngày 4 tháng 9 năm 1920 và hoàn thành năm 1931 dưới thời Bảo Đại, sau khi vua Khải Định qua đời năm 1925.
Vì sao một mảnh vỡ thú vị hơn cả chiếc đĩa lành
Thuật ngữ thường gặp là khảm sành sứ, tức ghép mảnh gốm sứ và thủy tinh. Các bài viết nói đến hàng vạn mảnh được ghép lại. Điều đáng chú ý là thứ mảnh vỡ làm được mà sơn không làm được: một mảnh cong đã có sẵn lớp men, màu sắc và hình dáng, người thợ chọn trong những đường cong có sẵn như họa sĩ chọn nét bút.
Nhìn gần, hãy thử nhận ra xuất xứ từng mảnh. Có thấy vành, chân đế hay họa tiết vốn làm cho mục đích khác không? Ở chỗ cánh hoa hay đám mây uốn cong, người thợ cắt mảnh cho vừa hay chọn sẵn mảnh đã cong? Đó là những câu hỏi ảnh chụp khó trả lời, và là lý do nên vào tận bên trong.
Ba gian giữa: đọc từ tường rồi ngẩng lên trần
Viet Nam News xem ba gian giữa cung Thiên Định là phần tinh túy, với phù điêu gốm và thủy tinh màu trên tường và cột. Hãy tìm những đề tài được nhắc đến: Tứ Thời, Ngũ Phúc, Bát Bửu, cùng mâm ngũ quả và bộ trà. Để ý xem có đề tài đời thường đến thế nào: một bộ ấm chén dựng lại bằng chính mảnh sứ vỡ.
Rồi ngẩng lên. Bức trần chín rồng trong mây được ghi nhận là của họa sĩ cung đình Phan Văn Tánh, và hướng dẫn viên hay kể ông vẽ một phần bằng chân. Câu chuyện này xuất hiện trong các bài du lịch mà chưa có bằng chứng chắc chắn, nên chỉ nên coi là giai thoại. Khu vực này khá tối, điện thoại chụp không dễ, nên hãy kiên nhẫn.
Bửu tán giả lụa
Phía trên tượng đồng nhà vua là bửu tán, được cho là nặng khoảng một tấn, tạo hình mềm như vải rủ. Đó là thủ pháp hay nhất của gian thờ, và các nguồn thậm chí chưa thống nhất về chất liệu. Một bài cẩm nang ghi bằng đồng ở đoạn này, bê tông cốt thép ở đoạn khác. Câu chuyện pho tượng cũng vậy: tạo năm 1920, hay đúc ở Pháp năm 1922, hay đúc tại Marseille, tùy tài liệu.
Hãy xem đó là dấu hiệu cho thấy nguồn đại chúng còn mỏng. Nếu ai đó nêu công thức chất kết dính hay tên một bậc thầy khảm sành, hãy hỏi thông tin đến từ đâu. Một bài của một khu nghỉ dưỡng truy nguồn kỹ thuật tới thời Lý và nêu công thức vữa, nhưng không dẫn bằng chứng.
Thẩm mỹ, tiền của và cách tự đánh giá
Lăng Khải Định vừa được ngưỡng mộ vừa bị chê, đôi khi trong cùng một câu, và việc pha trộn dấu ấn Hindu, Phật giáo, Gothic, La Mã có thể giống một cuốn catalogue. Cổng du lịch Huế cũng nhắc rằng công trình đã tốn nhiều sức người sức của, điều nên ghi nhớ bên cạnh vẻ lộng lẫy.
Muốn tự đánh giá sắc hơn, hãy so với một lăng cổ hơn trong cùng ngày. Cảnh quan lăng Minh Mạng mời người ta đi bộ, còn nội thất lăng Khải Định buộc người ta đứng yên. Đi đúng lối quy định, không chạm vào tường, và nhớ rằng một mảnh sành rơi ra không thể mua lại ở cửa hàng. Hãy hỏi giờ mở cửa và tình hình tu bổ khi mua vé.
Câu hỏi thường gặp
Tranh khảm có làm từ bát sứ Trung Hoa, Nhật Bản đập vỡ không?
Các nguồn cho biết đồ sứ và thủy tinh màu được đưa từ Trung Hoa, Nhật Bản, và các mảnh được ghép thành phù điêu. Chỉ nhìn bằng mắt thì không thể xác định nguồn gốc từng mảnh.
Nên dành bao lâu trong cung Thiên Định?
Hãy dành thời gian thong thả thay vì một con số cố định. Nội thất là lý do chính để đến, và ánh sáng yếu nên cần lâu hơn một vòng đi qua.

