Nhà vườn Huế: bình phong, bể nước, cây trái và bàn thờ tổ tiên được sắp đặt thế nào

Nhà vườn Huế vừa là nhà ở vừa là nơi thờ tự. Cách đọc hàng rào, bình phong, bể nước, nhà rường ba gian hai chái và cách ghé thăm mà không làm phiền gia chủ.

Sông Hương và thành phố Huế

Tóm tắt lựa chọn

Nhà vườn Huế được bố trí để khách đến gặp tổ tiên gia chủ qua từng chặng: hàng rào và cổng, bức bình phong, bể nước hoặc non bộ, khoảng sân, rồi ngôi nhà rường có gian giữa là nơi thờ. Cây trái bao quanh toàn bộ khu đất. Đọc được các chặng ấy sẽ hiểu vì sao giá trị của nhà vườn không chỉ nằm ở nét chạm khắc. Nhiều nhà là tư gia, đã xuống cấp hoặc đổi công năng, nên chỉ nên ghé nơi đón khách rõ ràng và cư xử như khách trong không gian thờ tự của một gia đình.

Đếm các lớp ngưỡng trước khi đến cửa

Cách hay nhất để bước vào một nhà vườn là coi đó là một hành trình chậm. Ở Ý Thảo, một bài giới thiệu mô tả trình tự theo trục Bắc - Nam: cổng gạch, lối đi viền râm bụt hoặc chè tàu cắt tỉa, bình phong gạch, bể cạn có non bộ, khoảng sân rộng và cuối cùng là ngôi nhà. Không có gì được tiếp cận bằng một đường thẳng vội vã, và mỗi chặng lại đổi điều người khách nhìn thấy.

Ít nhà còn giữ đủ các chặng. Hãy để ý chặng nào còn, chặng nào đã nhường chỗ cho bãi xe máy hay phần xây thêm. Ngay một trình tự dang dở cũng cho biết gia đình từng muốn được tiếp cận theo cách nào.

Bình phong và hồ nước làm hai việc cùng lúc

Ở An Hiên, nhà vườn gần cầu Dã Viên, bức bình phong cổ mang chữ “Thọ” được giải thích là ngăn điều xấu vào nhà, còn hồ sen hình chữ nhật nằm trước nhà. Các bài viết thường quy những chi tiết ấy về phong thủy, và đó cũng là cách nhiều gia chủ lý giải. Chúng còn làm việc rất đời thường: bình phong che tầm nhìn từ đường, mặt nước và cây xanh tạo khoảng sân mát.

Không cần chọn một trong hai cách giải thích. Khi gặp bình phong, hãy hỏi gia chủ nó dùng để làm gì, và biểu tượng trên đó có phải do gia đình chọn không. Một câu hỏi về đúng bức bình phong ấy thường nhận được câu trả lời hay hơn câu hỏi chung về phong thủy.

Ba gian hai chái và thứ bậc gia đình trong kết cấu gỗ

Ngôi nhà cuối lối đi thường là nhà rường, khung gỗ chạm khắc theo kiểu ba gian hai chái. Ở An Hiên, gian giữa dùng để thờ, hai gian bên tiếp khách, hai chái chia cho nam và nữ. Báo Sài Gòn Giải Phóng mô tả một số gia đình có nhà thờ riêng, cửa thấp, ngưỡng cao để người bước vào phải cúi đầu.

Vì vậy, mặt bằng nhà vừa là chỗ ở vừa là lời tuyên ngôn về thứ bậc. Theo nếp xưa, chỉ bậc cao niên và khách quý mới ngồi bộ ghế chính, và đó không phải đạo cụ chụp ảnh. Trước khi lại gần bàn thờ, hãy dừng lại và hỏi. Trong một ngôi nhà đang có người ở, bàn thờ không phải hiện vật trưng bày.

Khu vườn nuôi người bằng trái cây và bóng mát

Diện tích có thể rất lớn; một bài báo nêu khoảng 1.000 đến 15.000 mét vuông, nguồn khác đưa con số nhỏ hơn. Các bài viết liệt kê nhãn, măng cụt, thanh trà, xoài, cam quýt, và ranh giới thường là hàng chè tàu hoặc dâm bụt cắt tỉa. Một khu vườn như vậy vừa nuôi sống gia đình vừa làm mát ngôi nhà.

Số liệu về nhà vườn còn lại không thống nhất, nên chỉ nên xem là con số tham khảo chứ không phải thống kê. Một bài báo cho biết chỉ còn 27 trong 150 nhà vườn nguyên vẹn, phần lớn ở Kim Long. Một bài năm 2006 mô tả các chủ nhà vườn ở Phú Mộng mở quán nhậu ngay trong vườn. Đề án hỗ trợ giai đoạn 2023 đến 2026 của Huế nhắc tới khoảng 120 nhà vườn, nhà rường đặc trưng, với mức hỗ trợ tối đa theo từng loại.

Làm khách tử tế ở Kim Long hay Vỹ Dạ

Đừng bước qua cổng chỉ vì nhà trông cổ. Hãy bắt đầu từ nơi rõ ràng có đón khách: An Hiên từng được ghi nhận thu phí vào cửa nhỏ, Ý Thảo hoạt động như nhà hàng, nhưng cả hai cần được xác nhận lại trước khi đi. Kim Long, Thủy Biều và Vỹ Dạ đều có tên trong các danh sách bảo tồn của Huế, nhưng đó là hồ sơ bảo vệ chứ không phải lời mời.

Nếu được mời vào, hãy bỏ giày dép nếu gia chủ làm vậy, nhận chén trà hay đĩa trái cây mà không biến thành chuyện mặc cả, và hỏi trước khi chụp bàn thờ hoặc người cao tuổi. Rời đi theo đúng lối đã vào. Trong một ngôi nhà được thiết kế quanh sự tiếp cận chậm rãi, đó đơn giản là phép lịch sự.

Câu hỏi thường gặp

Có thể ghé bất kỳ nhà vườn nào ở Kim Long không?

Không. Nhiều nơi là tư gia. Hãy bắt đầu từ những nơi rõ ràng đón khách, xác nhận trước và đừng coi cổng mở là lời mời.

Bố cục nhà vườn có thực sự dựa trên phong thủy?

Gia chủ và người viết thường lý giải bình phong, hồ nước bằng phong thủy, đồng thời chúng cũng tạo sự riêng tư, bóng mát và nguồn nước. Cả hai cách đọc đều là một phần của ngôi nhà.