Các đai cao Hoàng Liên: rừng đổi thay thế nào trên đường lên từ Sa Pa

Từ sườn nương rẫy đến đỗ quyên và trúc lùn, thảm thực vật Hoàng Liên đổi theo độ cao ra sao, và có thể đọc được gì từ đường mòn hay cáp treo Fansipan.

Cột mốc đỉnh Fansipan được chụp năm 2024

Tóm tắt lựa chọn

Rừng Hoàng Liên thay đổi rõ theo độ cao. Dưới khoảng 1.500 mét, phần lớn lớp phủ nguyên thuỷ đã nhường chỗ cho nương rẫy, cây bụi và tre trúc. Lên cao, cây ôn đới hoà với cây cận nhiệt, rồi từ khoảng 2.000 mét là rừng già phủ rêu cùng đỗ quyên, và trúc lùn chịu gió bám trên các sống núi trống gần đỉnh Fansipan 3.143 mét. Các mốc độ cao được công bố không hoàn toàn giống nhau, nên chỉ xem là dải tương đối. Đường mòn cho thấy sự đổi thay cận cảnh, còn cáp treo chỉ cho một dải màu lướt qua.

Ngọn núi như một chồng khí hậu

Vườn quốc gia Hoàng Liên được thành lập năm 2002, trải trên dãy núi từ khoảng 1.000 đến hơn 3.000 mét, và là một Vườn Di sản ASEAN. Khối lượng thực vật ở đây rất lớn: Báo Lào Cai năm 2022 dẫn con số của vườn là 2.847 loài thực vật có mạch, gồm 172 loài lan và 30 loài đỗ quyên, trong khi một số nghiên cứu khác ghi hơn 3.000 loài. Con số khác nhau theo đợt khảo sát và ranh giới.

Có thể hình dung thế này: leo núi ở đây hơi giống đi lên phía bắc. Hồ sơ của PeakVisor mô tả khí hậu cận nhiệt ở dưới thấp, ôn đới từ khoảng 1.500 mét và cận núi cao trên khoảng 2.500 mét, với mùa đông dài khắc nghiệt và đôi khi có tuyết. Ranh giới đai cao khác nhau giữa các tác giả, và các nghiên cứu tiếng Việt tìm được cho bài này không đọc được toàn văn, nên hãy coi đây là một chiếc thang ước lệ chứ không phải đường kẻ trên sườn núi.

Sườn thấp: khu rừng không còn nữa

Hãy bắt đầu từ thứ đã mất. Quanh thị xã Sa Pa và các thung lũng, nhìn chung bạn đang ở dưới các đai rừng của vườn. PeakVisor cho biết phần lớn thảm thực vật nguyên thuỷ dưới khoảng 1.500 mét đã bị thay bằng đồng cỏ, cây bụi và tre trúc, dù các loài nhiệt đới vẫn chiếm ưu thế, trong đó có nhiều loài lan.

Vì thế, kỹ năng đọc đầu tiên là tìm đường viền. Ruộng bậc thang dừng ở đâu, rừng bắt đầu từ đâu, đường ranh ấy thẳng đến mức nào? Ranh giới sắc nét thường là do con người vạch ra. Cây bụi và tre non cho thấy đất từng bị chặt hoặc xáo trộn. Tán rừng sẫm và lô nhô phía trên báo hiệu rừng già còn sót, thường ở nơi quá dốc hoặc được bảo vệ.

Đoạn giữa pha trộn và vạch rêu

Trong khoảng 1.500 đến 2.000 mét, PeakVisor mô tả sự pha trộn giữa cây cận nhiệt, nhiệt đới và ôn đới, với dẻ, bạch dương, re, mộc lan và dương xỉ. Vào buổi sáng ẩm, đai này khác hẳn phía dưới. Vỏ cây bắt đầu mang rêu, dương xỉ, mây lẩn giữa các thân cây.

Đỗ quyên xuất hiện gần đây. Báo Lào Cai viết chúng mọc từ khoảng 1.800 mét trên đường lên Fansipan, loài hoa đỏ từ khoảng 2.300 mét, và thành quần thể lớn ở khoảng 2.500 đến 2.800 mét trên các đỉnh lân cận, chủ yếu trong rừng già giữa những thân cây phủ rêu. Báo Nông nghiệp và Môi trường thêm rằng thiết sam Fansipan đặc hữu mọc từ khoảng 2.000 mét trở lên, và một số Cây di sản ở đó được ghi nhận hơn 300 tuổi. Gặp những thân to, rêu dày, phân cành thấp, hãy hỏi người dẫn đường đó là cây gì.

Trên đỉnh: gió đặt ra luật lệ

Gần sống núi, rừng thấp dần. PeakVisor liệt kê dương xỉ chịu lạnh, rêu, địa y, đỗ quyên và trúc lùn cho các sườn cao, còn Báo Lào Cai ghi đỗ quyên đỏ mọc ở sườn lộng gió, nơi gần như chỉ trúc lùn sống nổi. Cây càng thấp, nơi đó càng khắc nghiệt.

Một loài cây cho thấy các ngách sống trên cao hẹp đến đâu. Báo Nông nghiệp và Môi trường cho biết chỉ còn khoảng 26 cá thể vân sam Fansipan gần đỉnh, thuộc mức rất nguy cấp và tái sinh rất kém. Ở gần chúng là lý do để giữ đúng lối đi.

Đọc từ đường mòn hay từ cabin

Đi bộ cho bạn thời gian và chi tiết, các đai xuất hiện đủ chậm để nhận ra. Hãy nhờ người dẫn đường dừng một lần ở mỗi kiểu rừng, và chụp cùng một đối tượng mỗi lần, chẳng hạn vỏ cây hay lớp thảm dưới đất. Loạt ảnh đơn giản ấy là mặt cắt của riêng bạn.

Cáp treo thì nén mọi thứ lại. Nhân Dân viết tuyến cáp đi qua nhiều cây cổ thụ đẹp, và Báo Nông nghiệp và Môi trường cho biết có thể thấy đỗ quyên nở từ cabin cũng như khi đi bộ. Mùa hoa chủ yếu vào tháng 3, tháng 4 theo một nguồn, từ cuối tháng 2 đến tháng 5 theo nguồn khác, nên không có gì chắc chắn. Hãy để ý lúc tán rừng thấp dần, màu sắc đổi khác, và ghé sát kính. Mây có thể che hết, khi đó những bụi cây quanh khu đỉnh vẫn là bài học về gió và rét.

Đường núi và ruộng lúa gần Sa Pa

Câu hỏi thường gặp

Từ cáp treo Fansipan có thấy các đai rừng không?

Một phần. Khi không bị mây che, bạn có thể nhận ra độ cao tán và màu sắc thay đổi bên dưới, nhưng đường mòn cho thấy nhiều hơn hẳn. Hãy chuẩn bị tinh thần mây che bớt tầm nhìn.

Đỗ quyên Hoàng Liên nở khi nào?

Các bài báo ghi từ cuối tháng 2 đến tháng 5, rộ nhất khoảng tháng 3 và tháng 4. Thời điểm đổi theo độ cao và từng năm, nên hãy hỏi tại chỗ và đừng định chuyến đi theo một ngày.