Phong cách Đông Dương của Hébrard: nhận ra ở khu phố Pháp Hà Nội

Nhận ra phong cách Đông Dương của Hébrard ở Hà Nội qua mái, diềm, nền cao và bóng cây, và hiểu vì sao nhiều kiến trúc sư Việt Nam thời đó từ chối chính dáng vẻ ấy.

Bảo tàng Lịch sử quốc gia tại Hà Nội, trước đây là Bảo tàng Louis Finot

Tóm tắt lựa chọn

Muốn nhận ra phong cách Đông Dương ở Hà Nội, hãy tìm mặt bằng kiểu Pháp dưới mái kiểu Á: mái ngói nhiều lớp, diềm sâu đỡ bằng công-xon bê tông, tầng trệt nâng cao và khe thông gió. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở số 1 Tràng Tiền là ví dụ rõ nhất và là nơi có thể bước vào. Ernest Hébrard dẫn dắt hướng đi này từ khi đến năm 1921. Nhưng đây cũng là chính sách thực dân, và nhiều chủ nhà, kiến trúc sư Việt Nam ưa những phong cách hiện đại khác.

Bắt đầu từ công trình có thể bước vào

Rusty Compass lưu ý rằng bảo tàng lịch sử là công trình duy nhất trong danh sách của Hébrard mở cửa cho khách, nên hãy bắt đầu ở đó. Theo bài của chính bảo tàng, công trình do C. Batteur và E. Hébrard thiết kế năm 1925, xây năm 1929, khánh thành năm 1932, vốn là Bảo tàng Louis Finot của Trường Viễn Đông Bác Cổ. Trung tâm mặt bằng là tiền sảnh bát giác, mỗi cạnh 11 mét, nối với các phòng trưng bày chữ nhật.

Bài viết của bảo tàng cho biết tầng trệt nâng cao khoảng 2,5 mét, dùng làm kho và phục chế, đồng thời chống ẩm cho các phòng phía trên. Đó là mặt bằng của một thiết chế Pháp, được nhấc khỏi nền đất ẩm của Hà Nội.

Bốn điều kiểm tra từ vỉa hè

Mô tả về mái của chính bảo tàng cho ta danh sách kiểm tra. Thứ nhất, các lớp: ba lớp trên khối bát giác, lớp trên dốc hơn, tách bằng cửa sổ và công-xon, được so với gác chuông chùa Keo; hai lớp trên phòng trưng bày. Thứ hai, khe hở: khoảng trống giữa hai lớp giúp thông gió. Thứ ba, độ vươn: mái dưới vượt qua tường chắn để che cửa. Thứ tư, bê tông: diềm rộng đỡ bằng cột đôi và công-xon.

Viet Nam News bổ sung góc mái cong, mái chống nóng, phù điêu phương Đông và việc dùng nhiều cây bóng mát. Cây xanh cũng là một phần thiết kế, bài của bảo tàng gọi đó là “rừng nhiệt đới” bao quanh. Hãy chụp từ bên kia đường, rồi đứng dưới diềm mái để cảm nhận nhiệt độ.

Danh sách ngắn và những niên đại thật lòng

Viet Nam News liệt kê Đại học Đông Dương, Bảo tàng Louis Finot, Sở Tài chính, Nhà thờ Các Thánh Tử Đạo và Viện Pasteur là những công trình tiêu biểu. Danh sách hữu ích, nhưng niên đại không chắc. Sở Tài chính, nay là Bộ Ngoại giao, được ghi năm 1924, 1924 đến 1928, hoặc 1927.

Việc ghi tác giả còn phức tạp hơn. Wikipedia tiếng Anh ghi Hébrard thiết kế Nhà thờ Cửa Bắc, nhưng lưu ý Wikipedia tiếng Việt ghi cha Antoine Depaulis. Hãy coi niên đại là tương đối, và xem Hébrard như người đứng đầu một cơ quan chứ không phải tác giả duy nhất: từ năm 1921 ông phụ trách Sở Kiến trúc và Quy hoạch Đông Dương. Bộ Ngoại giao là cơ quan đang làm việc, nên hãy xem từ không gian công cộng và làm theo hướng dẫn về chụp ảnh.

Tranh luận phía sau diềm mái

Rất dễ gọi phong cách này là sự giao thoa duyên dáng, và nhiều nguồn đã gọi vậy. Nhà sử học Ulrike von Hirschhausen đưa ra cách đọc khó hơn. Bà cho rằng Hébrard biến kiến trúc vùng miền thành công cụ của chính sách thực dân, chỉ kiến trúc sư Pháp được giao định nghĩa “tính bản địa Việt Nam” ở trung tâm Hà Nội, và chủ nhà, kiến trúc sư Việt phần lớn từ chối vì gắn nó với ách cai trị. Hébrard cũng ủng hộ phân biệt chủng tộc trong quy hoạch, dù việc phân khu nghiêm ngặt chưa từng được áp dụng chính thức ở Hà Nội.

Hãy nhìn lại mái nhà. Nó đang nói với ai? So với công trình của văn phòng Nguyễn Cao Luyện, từ năm 1934 đến khoảng 1945 đã xây chừng 200 biệt thự, nhà thờ, cửa hàng theo Art Deco và phong cách Quốc tế. Hirschhausen đọc chủ nghĩa hiện đại ấy là công cụ giải phóng dân tộc. Có thể xem thế này: mái nhiều lớp là ý niệm của người Pháp về Việt Nam, mái bằng là ý niệm của người Việt về tương lai.

Một cuộc đi bộ kết thúc bằng câu hỏi

Zavarikhin và Trần mô tả phong cách này chiết trung ngay từ đầu, kết hợp hình thức phương Tây và Đông Nam Á, kéo dài từ thập niên 1920 đến 1950 trên công trình công cộng, nhà ở và thờ tự. Các biệt thự thời Pháp ở Hà Nội, khoảng 1.600 căn theo một con số của Viet Nam News, cũng đáng để ý.

Hãy đi từ bảo tàng trên phố Tràng Tiền về phía Lê Thánh Tông, rồi tùy sức mà thêm điểm. Ở mỗi công trình, hỏi ba điều. Mặt bằng đang làm gì? Mái nhà đang khẳng định điều gì? Năm 1930, ai dùng cánh cửa này và ai không? Hãy kiểm tra giờ mở cửa bảo tàng trước khi đi, vì chỉ phần đó phụ thuộc vào giờ giấc.

Câu hỏi thường gặp

Điều gì khiến một công trình là “Đông Dương” chứ không chỉ là kiến trúc Pháp?

Hãy tìm mặt bằng kiểu Pháp kết hợp hình thức gốc Á: mái ngói nhiều lớp, diềm sâu đỡ bằng công-xon, khe thông gió, nền nâng cao. Biệt thự Pháp thông thường hiếm khi có ngôn ngữ mái ấy.

Có vào được các công trình của Hébrard không?

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là lựa chọn thực tế. Những nơi khác là cơ quan, đại học hoặc viện nghiên cứu, nên chỉ xem bên ngoài nếu chưa xác nhận được quyền vào.