Những ngôi nhà ngoài trời ở Bảo tàng Dân tộc học: đọc kết cấu, không chỉ phong cách

Những ngôi nhà ngoài trời của bảo tàng do con người dựng nên, với cả tranh cãi và sửa chữa. Đọc nhà dài Ê Đê, nhà rông Ba Na, nhà mồ Gia Rai như kết cấu và thỏa thuận.

Nhà dài Ê Đê trong khu trưng bày ngoài trời Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Hà Nội

Tóm tắt lựa chọn

Khu vườn ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có mười công trình, trong đó có nhà rông Ba Na, nhà dài Ê Đê, nhà sàn Tày và nhà mồ Gia Rai. Hãy đọc mỗi công trình như một chuỗi quyết định, không phải bộ trang phục bằng gỗ. Ai dựng, ai sửa, và bản sao không làm được điều gì? Nhà mồ Gia Rai là trường hợp sắc nét nhất: dân làng được cho là từ chối dựng khi không có nghi lễ phù hợp. Hãy dành phần lớn thời gian cho vườn, nhìn khớp nối, mái và dấu sửa chữa.

Bản sao, di dời hay điều gì khác?

Các trang du lịch hay nói đây là nhà chuyển từ làng về. Trang khác gọi là bản sao. Câu trả lời hữu ích hơn, theo báo chí, là một số công trình được chính thành viên cộng đồng dựng theo kích thước thật, nên không hẳn nguyên bản cũng không chỉ là mô hình. Một trang của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nêu mười công trình trong Vườn Kiến trúc, kể tên nhà Chăm, nhà Kinh, nhà rông Ba Na, nhà dài Ê Đê, nhà sàn Tày, nhà Dao, nhà Mông lợp gỗ pơ mu, nhà trình tường Hà Nhì và nhà mồ Gia Rai.

Với mỗi nhà, hãy hỏi: được chuyển đến hay dựng lại? Khác biệt ấy quan trọng. Dựng lại là giữ một kỹ năng. Chuyển đến là giữ một vật thể.

Nhà rông cứ gọi người dựng quay lại

Nhà rông Ba Na, được ghi cao 19 mét, nên hiểu như một mối quan hệ. VOV cho biết người làng Kon Rbàng lần đầu ra Hà Nội dựng nhà năm 2003, khoảng 30 người, và đợt trùng tu lớn năm 2025 kéo dài hơn một tháng với hơn 20 nghệ nhân, có cả người trẻ lần đầu làm. Khoảng một nửa đoàn ngày ấy nay không còn nữa.

Có một ngoặt thú vị. Sau năm 2003, dân làng lợp lại nhà rông ở quê bằng cỏ tranh thay cho mái tôn, và vật liệu hiện rất khan hiếm. Dự án ở Hà Nội có thể đã tác động trở lại bản gốc. TS. Bùi Ngọc Quang mô tả việc bảo tàng trao lại quyền chăm sóc ngôi nhà cho chính người Ba Na. Hãy nhìn lên khung mái và nghĩ xem hôm nay ai còn biết làm việc này.

Ngôi mộ không ai muốn dựng

Nhà mồ Gia Rai theo nguyên mẫu nhà mồ làng Kép Pinh, Chư Pả, Gia Lai. Theo một tài liệu chi tiết, dân làng từ chối dựng cho bảo tàng vì không có lễ bỏ mả, họ tin ma sẽ làm hại, nên bảo tàng thuê năm người ở làng khác. Hãy coi đó là một câu chuyện được kể lại.

Hãy đọc công trình với ý nghĩ đó. Trong tập tục Gia Rai, nhà mồ vĩnh viễn được làm cho lễ bỏ mả rồi để mục theo thời gian. Tượng quanh hàng rào gồm những cặp nam nữ, phụ nữ mang thai, người ngồi ôm mặt khóc, và một số trang viết hay giật gân về chúng. Đây là công trình sinh ra để mục nát, lại được giữ đứng trong vườn bảo tàng. Đừng chụp ảnh đùa cợt.

Nhà dài Ê Đê lớn lên cùng các con gái

Với độ dài được ghi là 42,5 mét, nhà dài Ê Đê là bài học hay nhất của khu vườn về kết cấu như quan hệ họ hàng. Báo Pháp Luật mô tả đây là nơi ở của đại gia đình mẫu hệ, được nối dài khi một phụ nữ trong nhà lập gia đình. Hãy đi hết chiều dài và đếm từng đơn vị như đếm các cuộc hôn nhân. Cùng bài báo cho biết nhà dài và nhà rông Ba Na được tu sửa năm 2016 với nghệ nhân Y Viên, người nhận xét nhà ở quê nay đã lợp tôn, đổ xi măng.

Bài cũng nêu Đắk Lắk có 2.608 ngôi nhà dài vào cuối năm 2011, trong khi trước đây mỗi buôn có khoảng 50 đến 60 nhà. Số liệu đã cũ, nhưng đặt khu vườn vào đúng khung. Đây không phải bức tranh về cách mọi người sống hôm nay, và người trong các cộng đồng ấy không phải hiện vật của quá khứ.

Bốn phép so sánh kết cấu mang về

Hãy so cách mỗi ngôi nhà chạm đất. Nhà Tày đứng trên sàn. Nhà Dao nửa sàn nửa đất. Nhà Hà Nhì có tường đất trình. Nhà Mông ở đây lợp gỗ pơ mu. Mỗi nhà là một lời đáp cho độ dốc, độ ẩm, cái lạnh, vật liệu và cấu trúc gia đình, và đứng cạnh nhau thì sự khác biệt dễ thấy hơn bất kỳ chuyến đi đơn lẻ nào.

Một bài hướng dẫn gợi ý khoảng 60 phút cho khu vườn và nói giữa trưa rất nóng, nhưng hãy kiểm tra giờ mở cửa trực tiếp, vì trang của bảo tàng không mở được khi viết bài này. Đừng tựa vào phần chạm khắc. Khi đến một ngôi làng thật sau này, hãy hỏi trước và chấp nhận lời từ chối.

Câu hỏi thường gặp

Những ngôi nhà ngoài trời có phải nguyên bản chuyển về Hà Nội?

Các nguồn khác nhau và câu trả lời tùy từng công trình. Báo chí cho thấy nhà rông Ba Na và nhà mồ Gia Rai được dựng tại bảo tàng bởi người trong cộng đồng hoặc người được thuê. Hãy hỏi về từng ngôi nhà.

Nhà mồ Gia Rai có phù hợp với trẻ em không?

Một số tượng có hình ảnh tính dục rõ ràng. Chúng mang ý nghĩa tâm linh gắn với sự sống và sinh sôi, nên hãy giải thích trước nếu đi cùng trẻ.