Con đường gốm sứ Hà Nội: đọc bức tranh trên đê sông Hồng từ Long Biên
Tranh gốm trên đê sông Hồng nhận chứng nhận Guinness năm 2010, nhưng phạm vi kỷ lục hẹp hơn nhiều người nghĩ. Cách đọc các đoạn tranh, làng gốm và những vết nứt.

Tóm tắt lựa chọn
Con đường gốm sứ Hà Nội là bức tranh ghép rộng khoảng 7.000 mét vuông, dài gần 4 km dọc đê sông Hồng, làm nhân dịp nghìn năm Thăng Long. Guinness trao chứng nhận tháng 10 năm 2010, nhưng kỷ lục dựa trên một đoạn khoảng 1.570 mét vuông, và chưa xác nhận được danh hiệu hiện còn hay không. Hãy đọc đây như một tác phẩm công cộng chia thành nhiều đoạn, do nhiều bàn tay, dùng gốm của nhiều làng nghề. Đi bộ một đoạn gần Long Biên, và để ý cả những chỗ vá.
Chứng nhận Guinness thực sự nói về điều gì
Gần như mọi bài viết đều gọi đây là “dài nhất” hay “lớn nhất” thế giới, và cách dùng từ rất quan trọng. DTiNews đưa tin tháng 10 năm 2010 rằng bà Beatriz Fernandez của Guinness trao chứng nhận cho nhà báo, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy, người khởi xướng dự án, và kỷ lục dựa trên đoạn từ bến An Dương đến bến Tân Ấp trên đường Yên Phụ, rộng 1.570,2 mét vuông, so với bức tranh ghép 1.494,4 mét vuông của Trung Quốc.
Nói “kỷ lục 4 km” vì vậy chỉ là cách gọi tắt. Có bài gọi đây là con đường gốm dài nhất, có bài gọi là tranh gốm dài nhất. Bài viết này không tìm được mục Guinness hiện hành, nên chưa rõ danh hiệu còn hay không. Hãy nhắc đến chứng nhận năm 2010 như một dữ kiện lịch sử, không phải thứ hạng hiện tại.
Những con số không khớp nhau, và vì sao điều đó bình thường
Số liệu công bố xê dịch: 3,85 km và 6.950 mét vuông ở tài liệu này, 3.950 mét và 7.000 mét vuông ở tài liệu khác. Công trình bắt đầu năm 2007 hoặc 2008 tùy bài. VNA nói có 15 nghệ sĩ nước ngoài từ 10 nước tham gia, Designboom nói 35 nghệ sĩ chuyên nghiệp từ Việt Nam và 10 nước khác, Tuổi Trẻ nói hơn 100 nghệ sĩ quốc tế. Chưa hẳn đó là mâu thuẫn. Bức tường được bổ sung theo nhiều đợt, và con số phụ thuộc vào cách tính ai.
Những chi tiết nhỏ mới đáng nhớ. Designboom cho biết mảnh gốm 3 x 3 cm, khoảng 1.000 mảnh mỗi mét vuông. Đứng gần và thử nhẩm cho một mảng tranh, sức lao động sẽ hiện ra. VNA mô tả 21 đoạn, mỗi đoạn một chủ đề, đó là cách đọc hữu ích hơn nhiều so với coi cả bức tường là một vật khổng lồ.
Từ Long Biên: xem bức tường như triển lãm nhiều chương
Tranh chạy từ đường An Dương đến đường Vạn Kiếp, đi qua khu vực cầu Long Biên. Hãy chọn một đoạn ngắn và đi bộ, vì ý nghĩa của mảnh gốm 3 cm sẽ mất hết khi nhìn từ xe chạy. Xe cộ sát bên và vỉa hè không đều, nên cần chú ý, đừng bước xuống đường để lấy khung rộng.
Hãy tìm sự đổi tay. Bức Hanoi Millennium Express 2010 của Nguyễn Thu Thủy cao khoảng 10 mét, dài 40 mét, và có đoạn do trẻ em Hà Nội thiết kế. Designboom ghi khoảng 500 trẻ em, sinh viên mỹ thuật trong và ngoài nước, cùng hơn 100 nghệ nhân làng gốm. Khác biệt rõ nhất thường nằm giữa bố cục của người chuyên nghiệp và của một đứa trẻ, đặt cạnh nhau trên cùng chất liệu.
Bản đồ lò gốm Việt Nam, bằng mảnh sành
VNA kể tên các làng gốm: Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng, Bình Dương, Vĩnh Long, Bàu Trúc. Bức tường vì thế như một bộ sưu tập đất sét của cả nước. Nhìn bằng mắt không thể biết mảnh nào của làng nào, nhưng có thể nhận ra sự đổi khác về men, màu, bề mặt, rồi tự hỏi đó là chủ ý nghệ thuật hay khác biệt chất liệu.
Nếu định đi Bát Tràng, hãy xem bức tường trước. Làng nghề cho thấy quy trình, còn bức tường cho thấy tầm vóc công cộng. Cũng nên biết vì sao chọn nơi này: Designboom mô tả đoạn đê từng đầy vẽ bậy và quảng cáo trái phép, nên bức tranh phần nào là hành động lấy lại một mặt tường bê tông chống lũ.
Tác phẩm công cộng già đi giữa công chúng
Năm 2014, Tuổi Trẻ đưa tin lớp gốm bong tróc, có vết nứt sâu dài đến 38 mét, được cho là do bê tông và gạch co giãn. Bài cũng mô tả quán cà phê, công trường và quần áo phơi dọc tường, và cho rằng việc sửa chữa theo chỉ đạo của thành phố còn nhỏ so với hư hại. Hiện trạng có thể đã khác, nên hãy tự xem.
Đó là cái kết hợp lý cho cuộc đi bộ này. Chỗ nào đã được vá, có nhận ra không? Có ai cố tìm mảnh gốm cùng màu? Quần áo phơi là phiền toái, hay bằng chứng bức tường đã thành một phần của khu phố? Đừng cạy mảnh lỏng hay lấy làm kỷ niệm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh gốm Hà Nội còn là kỷ lục Guinness không?
Chứng nhận được trao tháng 10 năm 2010, nhưng chưa xác minh được danh mục hiện tại, nên hãy coi đây là kỷ lục năm 2010 chứ không phải danh hiệu đương nhiên. Nếu cần chắc chắn, hãy kiểm tra với Guinness.
Nên bắt đầu đi bộ từ đâu?
Tranh chạy giữa An Dương và Vạn Kiếp dọc đê, nên hãy chọn một đoạn ngắn gần Long Biên. Cẩn thận xe cộ và kiểm tra lộ trình trên bản đồ hiện hành.


