Fengcong và fenglin: hai dạng địa hình tạo nên hình khối đảo Hạ Long
Hai thuật ngữ địa chất giải thích vì sao đảo Hạ Long có hình dáng như vậy. Học cách nhận chóp, tháp, ngấn biển và hang để boong tàu thành buổi thực địa.

Tóm tắt lựa chọn
Đảo ở Hạ Long chia thành hai dạng lớn. Fengcong là cụm đồi hình chóp liền chân nhau, còn fenglin là những tháp đá dốc đứng riêng lẻ giữa nơi nay là biển. Cả hai đều hình thành trên đất liền như karst nhiệt đới, sau đó biển tràn vào các thung lũng ở giữa. Từ boong tàu, hãy xem các đỉnh có chung chân không, rồi nhìn xuống mép nước tìm ngấn do thuỷ triều khoét. Chỉ cần hai thói quen đó, quãng đường dài giữa các đảo sẽ thành một cảnh quan đọc được.
Một cảnh quan được dựng trên cạn
Nhầm lẫn dễ gặp nhất trên du thuyền là nghĩ rằng biển đã tạo ra các đảo. Các tài liệu địa chất nói khác. Danh mục Di sản Địa chất IUGS mô tả khối karst hình thành trên đất liền, rồi nhiều lần bị ngập và biến đổi khi biển tiến, biển lùi. Thung lũng theo đứt gãy trở thành luồng lạch; các trũng kín trở thành hồ; cụm chóp nối liền thành đảo, còn tháp đơn lẻ thành đảo nhỏ. Hãy thử tưởng tượng rút cạn vịnh. Bạn sẽ đứng trên đồng bằng giữa các đồi đá vôi, và hải trình của tàu chính là con đường thung lũng.
Hình dung đó có giá trị hơn mọi tên gọi của từng hòn đảo. Những cái tên như gà chọi rất vui, nhưng chúng không cho biết vì sao khối đá đứng ở đó.
Chóp nắm tay nhau, tháp đứng một mình
Fengcong tạm dịch là “cụm đỉnh”, còn fenglin là “rừng đỉnh”. Trên thực tế, phép thử nằm ở chân núi. Cổng tin của Chính phủ mô tả fengcong là các nhóm đỉnh hình chóp, về sau được biển chỉnh sửa. Bài tổng hợp địa chất trên Wikipedia xếp chúng vào các đảo lớn như Bồ Hòn, Đầu Bê, cao trung bình khoảng 100 mét, cao nhất hơn 200 mét.
Tháp fenglin thì khác. Đó là những cột đá dốc, tách biệt, tạo nên phần lớn đảo nhỏ trong vịnh, cao khoảng 50 đến 100 mét, vách gần thẳng đứng và vẫn liên tục thay đổi vì đá lở. Khi hai khối đảo chồng lên nhau trong tầm mắt, hãy nhìn khe giữa: nếu mặt nước chạy thẳng giữa hai chân núi, nhiều khả năng đó là fenglin. Một sống núi liền mạch mang nhiều đỉnh thì gần với fengcong hơn.
Ánh sáng có thể đánh lừa bạn. Trong sương mù, các tháp riêng lẻ chồng thành một khối, vì vậy hãy nhìn lại khi tàu đổi hướng.
Rãnh ở mép nước
Giờ hãy hạ tầm mắt. Gần như mọi vách đá vôi trong vịnh đều có một vết khoét ngang gần mặt nước. Cổng tin Chính phủ cho biết ngấn biển có ở vách đá vôi khắp thế giới, nhưng ở Hạ Long phát triển đặc biệt rõ, nhiều nơi còn mở rộng thành vòm và hang. Wikipedia giải thích chúng do nước biển hoà tan và sóng xâm thực. Trang IUGS nói thêm rằng sóng vẫn đang tiếp tục tạo ra nhiều mức ngấn như vậy.
Hãy tìm dải tối hơn, trông ẩm ướt, và phần mái đá nhô ra phía trên. Thuỷ triều ở đây dao động lớn, biên độ 3,5 đến 4 mét theo Wikipedia, nên cùng một ngấn có thể khác hẳn giữa bữa sáng và bữa trưa. Một ngấn nằm cao hơn tầm nước hiện nay là manh mối của mực biển xưa. Cứ hỏi hướng dẫn viên xem họ có chỉ được không.
Ba loại hang, ba nguồn gốc
Các điểm dừng ở hang sẽ thú vị hơn khi bạn hỏi nó được tạo ra thế nào. Tài liệu đã công bố nhận diện ba kiểu: hang cổ hoà tan dưới mực nước ngầm xưa, hang chân núi do khoét ở mực gốc trong quá khứ, và hang ngấn biển hình thành ngay ở mực nước biển. Wikipedia nêu Sửng Sốt, Thiên Cung thuộc kiểu thứ nhất, Trinh Nữ là hang chân núi, còn hang Luồn là hang ngấn biển, dài khoảng 50 mét dẫn tới một hồ kín có thuỷ triều.
Vì vậy, cầu thang dẫn lên một cửa hang trên cao có thể đưa bạn tới nơi hình thành khi mực nước ngầm nằm ở chỗ khác hẳn, còn đường hầm thấp đi bằng thuyền nhỏ có thể vẫn đang hoạt động. Trước khi đặt chỗ, hãy đọc rõ hang nào có trong tuyến, và hỏi thuỷ triều ảnh hưởng gì đến các lối thấp.
Đưa vốn từ này lên tàu
Bạn không cần tờ tài liệu địa chất. Hãy thử một giờ đi tàu theo thứ tự này. Chọn một đảo và phân loại: cụm hay tháp. Tìm ngấn của nó. Tìm một cửa hang và đoán kiểu. Rồi xem đảo khác lặp lại hay phá vỡ quy luật đó. Đoán sai cũng chẳng sao, trên boong không ai chấm điểm.
Các con số có khác nhau theo nguồn. Wikipedia ghi 1.969 đảo trong vịnh, còn Ban quản lý đếm 1.133 đảo đá vôi trên toàn khu di sản vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà. Hãy hiểu đó là các định nghĩa khác nhau chứ không phải mâu thuẫn. Đừng chạm vào thạch nhũ và để nguyên đá tại chỗ, vì những thứ bạn đang học đọc hình thành rất chậm và không thể thay thế.

Câu hỏi thường gặp
Fengcong và fenglin khác nhau thế nào?
Fengcong là cụm đồi hình chóp liền chân nhau. Fenglin là những tháp đá dốc đứng riêng lẻ. Ở Hạ Long, đồng bằng giữa các tháp ngày nay nằm dưới mặt biển.
Có nhìn thấy ngấn biển từ du thuyền lớn không?
Thường là có, vì chúng chạy dọc vách ở mép nước, dù kayak hay thuyền nhỏ sẽ cho góc gần hơn. Từ boong cao nên dùng ống nhòm, và mức triều sẽ làm hình dạng ngấn thay đổi.
