Tường trình, ngói âm dương và hàng rào đá: nhà người Mông hợp với cao nguyên Đồng Văn thế nào

Nhà người Mông ở Đồng Văn dựng từ những gì đá núi cho phép. Tường trình, hàng rào đá, mái ngói vận hành ra sao, và vì sao phải coi đó là nhà ở trước hết.

Nhà truyền thống tại phố cổ Đồng Văn

Tóm tắt lựa chọn

Nhà người Mông trên cao nguyên Đồng Văn dùng những gì đá núi cho phép: đất trình thành tường dày, đá làm hàng rào và nền, mái ngói hoặc tranh. Tường dày 40 đến 60 cm giữ ấm mùa đông, mát mùa hè, còn hàng rào đá che chở gia đình và vật nuôi. Lũng Cẩm là nơi dễ xem nhất. Hãy nhớ đây là nhà đang có người ở, nên nhìn từ lối chung, hỏi trước khi vào và trả phí ở nơi có thu.

Bắt đầu từ đá, rồi đến tường

Trên cao nguyên Đồng Văn, đất ít mà đá nhiều, và ngôi nhà cho thấy điều đó. VietnamPlus mô tả cách làm: đất được loại rễ cây, đá to, cỏ rác, đổ vào khuôn gỗ dài khoảng 1,5 mét, rộng 45 đến 50 cm rồi dùng vồ nện chặt, khuôn nọ nối khuôn kia cho tới khi tường cao lên. Ở Lũng Cẩm, tường dày 40 đến 60 cm.

Tường đất dày nóng lên chậm và nguội đi chậm, nên các nguồn nói nhà ấm mùa đông, mát mùa hè. Hãy tìm những chỗ nối giữa các lần đóng khuôn: chúng ghi lại trình tự công việc.

Hàng rào là quyết định gia đình bằng đá

Hàng rào đá gây ấn tượng đầu tiên, nhưng không phải để trang trí. VnBusiness mô tả tường cao ngang đầu người, bao một hoặc vài nhà của anh em ruột, cổng gỗ thường đóng kín, chuồng gia súc nằm trong tường, sát nhà ở. VietnamPlus cho biết chính gia đình tự xếp, mất hàng tháng.

Vậy hàng rào vẽ ra một nhóm thân tộc và bảo vệ vật nuôi ở nơi cả hai đều quan trọng. Viet Nam News nói các bức rào đá ở Lũng Cẩm được dựng qua nhiều thế hệ. Hãy để ý đá được chọn, ghép ra sao, cổng đặt thế nào, rào có nối qua nhà bên không. Cổng đóng là một tín hiệu rõ ràng, không phải lời mời nhìn qua.

Ba gian, bàn thờ và những quy tắc không nhìn thấy

Bên trong, các bài báo mô tả mặt bằng ba gian, hai cửa và vài cửa sổ nhỏ. Gian giữa rộng nhất, đặt bàn thờ tổ tiên, là nơi ăn uống tiếp khách. Gian trái có bếp nấu và giường vợ chồng chủ nhà, gian phải có bếp sưởi và giường khách. Đời sống tâm linh và thường nhật sát cạnh nhau, nên nếu được mời vào, hãy hỏi được đứng ngồi ở đâu, và không chụp bàn thờ khi chưa được phép.

VietnamPlus ghi lại vài tập tục đáng biết. Người lạ, nhất là phụ nữ, không được vào khu đang trình tường. Cột cái được đưa thẳng lên nóc, không đặt xuống đất. Không dùng bản lề, then sắt vì cho rằng sắt làm lạnh không khí trong nhà. Tập tục khác nhau theo gia đình và thời gian, nên hãy xem đây là điều để hỏi.

Ngói, tranh và những gì đã đổi thay

Mái lợp ngói âm dương hoặc tranh, cột kèo gỗ đặt trên móng đá, sân lát đá. Ở Lũng Cẩm, Báo Lào Cai mô tả nhà khép kín bốn phía quanh một sân trời, hàng rào đá hơn trăm tuổi. Tuổi nhà được ghi khoảng 100 năm, có nơi nói hàng trăm năm, nên hãy nghe các con số ấy một cách nhẹ nhàng.

Ngôi làng thay đổi nhanh. Viet Nam News ghi hàng chục nghìn khách mỗi năm, homestay và vải dệt tay, còn nhà họ Mua nổi tiếng là bối cảnh phim Chuyện của Pao. VnBusiness cho biết làng không thu vé, chỉ thu ở ngôi nhà đó, điều này nên xác nhận lại. Về hành chính, khu vực nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, dù nhiều tài liệu vẫn ghi Hà Giang, nên hãy tìm cả hai tên.

Trước hết là nhà, sau mới là điểm tham quan

Cách dễ nhất để cư xử tốt là dành thời gian thay vì gom ảnh. Hãy dừng ở nơi có bữa ăn hay chỗ ngủ, để câu chuyện tự đến. Đừng băng qua sân để lấy góc nhìn, đừng tựa vào hàng rào đá. Vườn hoa gần nhà có thể trồng phục vụ khách, nên hãy hỏi trước.

Để đối chiếu, dinh thự họ Vương ở Sà Phìn cho thấy cùng cao nguyên ấy qua sự giàu có và quyền lực, bài viết về nơi đó là bạn đồng hành tốt. Hãy tự hỏi cái gì được dựng nhờ láng giềng giúp sức, cái gì nhờ tiền. Người ở đây sống trong hiện tại, có điện thoại, xe máy, và một mái tôn chẳng phản bội điều gì.

Dinh họ Vương tại Sà Phìn

Câu hỏi thường gặp

Xem nhà trình tường người Mông ở đâu?

Lũng Cẩm ở xã Sủng Là là nơi được ghi chép nhiều nhất, và kiểu nhà này có ở khắp cao nguyên Đồng Văn. Nhiều nhà là tư gia, nên hãy đi trên lối chung.

Có được vào nhà người Mông không?

Chỉ khi được mời hoặc ở nơi rõ ràng đón khách như nhà trong phim Pao. Hãy hỏi trước, theo chân gia chủ và không chụp bàn thờ khi chưa được phép.