Đọc rừng đá vôi Cúc Phương từ mặt đất lên tán cao
Đi rừng Cúc Phương nên để ý gì: bạnh vè, dây leo thân gỗ, cây chò đã chết vẫn đứng, và vì sao thông tin về các cây cổ thụ không phải lúc nào cũng khớp nhau.

Tóm tắt lựa chọn
Hãy đọc Cúc Phương từ dưới lên. Bắt đầu từ đá và lớp đất mặt, tiếp đến những bạnh vè như bức tường của cây già, rồi dây leo vắt qua các tầng rừng, cuối cùng là khoảng trống trên tán. Rừng nơi đây được mô tả là nhiều tầng, với những cây cao khoảng 45 mét trên các tuyến quen thuộc, và cây nổi tiếng nhất vốn đã chết nhưng vẫn đứng. Hãy đi chậm, giữ trên lối mòn, và chuẩn bị cho lá mục cùng bóng râm thay vì toàn cảnh. Đây là khu rừng dành cho sự chú tâm.
Bắt đầu từ dưới chân
Người đi tìm toàn cảnh có thể băng qua Cúc Phương mà thấy chẳng có gì xảy ra. Cảnh đẹp ở quanh và dưới chân bạn, vậy hãy bắt đầu từ thấp. Khu vườn nằm giữa núi đá vôi và thung lũng, độ cao khoảng 150 đến 656 mét theo Wikipedia, trong khi một bài báo Việt Nam ghi đỉnh quen thuộc nhất là 648 mét, nên đừng quá tin vào con số trên cùng. Đá vôi lộ ra ở nhiều chỗ. Báo Quốc tế viết rằng nhiều đại thụ mọc trên núi đá có rễ to và rộng đến vài mét, khác với cây mọc trên đất thịt.
Hãy dừng lại ở rễ lộ thiên đầu tiên và lần theo nó bằng mắt. Nó đi về đâu, đang bám vào cái gì? Một câu hỏi như thế có ích hơn cả danh sách loài.
Vì sao thân cây mọc thành tường
Người viết Việt Nam cứ quay lại cùng một hình ảnh. VTC News ví bạnh vè của cây sấu cổ thụ cao khoảng 45 mét như bức tường thành chạy dài, còn Đại Đoàn Kết cũng nói vậy về chò xanh, đăng và sấu. Giới thực vật gọi những tấm rễ rộng này là rễ bạnh, thường gặp ở cây rễ nông trên đất nhiệt đới nghèo dinh dưỡng. Các lý do được đưa ra khá thực tế: giữ thăng bằng, chống lực kéo của tán lệch, và trải rộng ở lớp đất mặt nơi dinh dưỡng tập trung. Những giải thích ấy vẫn còn bàn cãi, nên chỉ nên xem là giả thuyết. Hãy so bạnh phía dốc xuống với bạnh phía dốc lên xem cây có vẻ đang chống đỡ không.
Một cây đăng cạnh đường trong vườn được VTC mô tả cao 45 mét, đường kính 5 mét; Tạp chí Công Thương thêm rằng rễ nổi chạy dài khoảng 20 mét. Các số đo này đến từ báo chí và không hoàn toàn giống nhau, nên chỉ để hình dung tầm vóc.
Tầng giữa là nơi diễn ra cuộc tranh giành
Wikipedia tóm tắt cấu trúc rừng là tán nhiều tầng, có cây nở hoa ngay trên thân, hiện tượng gọi là hoa thân. Hãy nhìn thân cây ngang tầm mắt để tìm. Bài này không mở được nguồn đáng tin nào đếm chính xác số tầng rừng Cúc Phương, các con số phổ biến cũng khác nhau, nên đừng bận tâm đánh số. Hãy quan sát sự cạnh tranh: dây leo vươn tới ánh sáng, cây non chờ đợi trong bóng râm.
Đại Đoàn Kết mô tả những dây leo thân gỗ có gốc khoảng nửa mét, chạy dài khoảng một cây số qua rừng; Báo Quốc tế ghi lời hướng dẫn viên về dây bàm bàm leo lên, rơi xuống, bén rễ rồi lại leo tiếp. Bài của Đại Đoàn Kết cũng nhắc đến đa bóp cổ, loài có hạt nảy mầm trong hốc cây khác. Nếu gặp một thân cây bị lồng rễ bao quanh, có thể bạn đang chứng kiến một cuộc chiếm chỗ chậm rãi.
Cây nổi tiếng nhưng tấm biển chưa rõ
Cây lớn nổi tiếng nhất của vườn cho thấy vì sao cần đọc cẩn thận. Cẩm nang của Vietnam Airlines nói cây chò ngàn năm đã chết nhưng thân vẫn đứng, cao khoảng 50 mét, đường kính khoảng 5 mét, có biển cảnh báo quanh gốc vì cành có thể gãy đổ. VnExpress ghi cao khoảng 45 mét và cho biết phần lớn cây đã mục. Các nguồn cũng khác nhau về loài, khi thì chò xanh (Terminalia myriocarpa), khi thì chò chỉ (Parashorea), và tuổi nghìn năm là con số truyền miệng chứ các nguồn đã mở không nêu kết quả đo đạc.
Hãy xem đây là bài học bổ ích chứ không phải khuyết điểm. Tôn trọng biển cảnh báo, không đứng dưới cành khô, và đọc biển chỉ dẫn của vườn ngay tại chỗ.
Đi đủ chậm để thấy những điều này
Cẩm nang Vietnam Airlines cảnh báo có đoạn lầy, trơn trên tuyến vòng cung quanh các cây chò và gợi ý nên tránh khoảng tháng 7 đến đầu tháng 9. Cẩm nang cũng khuyên đi đúng lối mòn, không tách đoàn, và mô tả tuyến này dài khoảng bảy cây số, mất hai đến ba giờ. Hãy tính thêm thời gian dừng của bạn, hoặc chọn tuyến ngắn hơn. Nên xác nhận tình trạng đường và hướng dẫn viên với vườn trước khi đi.
Mang theo một cuốn sổ nhỏ. Phác một bạnh vè, một dây leo, một thân cây có hoa. Khả năng quan sát phụ thuộc vào số lần bạn đứng lại hơn là quãng đường đã đi.
Câu hỏi thường gặp
Cây ngàn năm ở Cúc Phương còn sống không?
Cẩm nang của Vietnam Airlines cho biết cây đã chết nhưng vẫn đứng, có biển cảnh báo cành gãy. Hãy đọc thông báo tại chỗ và giữ khoảng cách với gốc cây nếu biển yêu cầu.
Có cần hướng dẫn viên để nhận ra những điều này không?
Với bạnh vè và dây leo trên lối mòn thì không, nhưng hướng dẫn viên sẽ gọi được tên loài và an toàn hơn trong khu rừng rộng. Nên hỏi vườn về lựa chọn hiện có.

