Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm: phân biệt các phong cách điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng

Cách xem Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: tên phong cách hình thành thế nào, nên so sánh gì ở ba khu trưng bày, và vì sao các niên đại công bố vẫn lệch nhau.

Tượng Ganesha trong Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng

Tóm tắt lựa chọn

Ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, Trà Kiệu, Đồng Dương và Tháp Mẫm vừa là địa danh vừa là tên phong cách. Các phòng xếp theo nơi tìm thấy hiện vật, còn tên phong cách chỉ những đặc điểm chung và giai đoạn tương đối. Tháp Mẫm dễ nhận nhất, với hình khối cầu kỳ nhưng khuôn thức của thế kỷ 12 đến 13. Trà Kiệu được quý ở vẻ mềm mại, sinh động. Niên đại giữa các nguồn có khi lệch hàng thế kỷ, nên hãy so sánh hình thức trước và coi con số là tạm thời.

Tên phòng là nơi tìm thấy, tên phong cách là một lập luận

Các phòng trưng bày theo vùng mang tên địa danh: Trà Kiệu, Mỹ Sơn, Đồng Dương, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Tháp Mẫm, Bình Định và nhiều nơi khác. Đó là di sản thực tế từ cách Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp và Henri Parmentier gây dựng bộ sưu tập. Địa danh cho biết hiện vật đến từ đâu. Tên phong cách là nhận định đời sau rằng một số tác phẩm thuộc về nhau nhờ cách chúng được tạo hình.

Trang của thành phố về Tháp Mẫm nói thẳng điều này: tên di tích về sau được dùng đặt cho một phong cách mang cùng đặc điểm. Vậy về nguyên tắc, một hiện vật có thể trưng bày dưới một địa danh nhưng được bàn đến theo phong cách mang tên nơi khác. Đọc riêng nơi tìm thấy và niên đại trên nhãn là thói quen đầu tiên nên tập.

Đừng học thuộc bảng niên đại trước khi thấy nó chao đảo

Một trang giới thiệu sách của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đưa ra trình tự rõ ràng: Mỹ Sơn E1 trước thế kỷ 8, Đồng Dương từ thế kỷ 9 đến đầu thế kỷ 10, Trà Kiệu thế kỷ 10 đến 11, Chánh Lộ thế kỷ 11 đến 12, Tháp Mẫm thế kỷ 12 đến 13. Đây là bảng làm việc tốt, và bất đồng chủ yếu nằm ở các rìa của nó.

Ví dụ nổi tiếng nhất là bệ thờ Trà Kiệu. Niên đại của bệ được đề xuất hoặc vào thế kỷ 7, hoặc đầu thế kỷ 10; quan điểm sớm hơn dựa nhiều vào một bia ký của vua Prakāśadharma. Phần giới thiệu của Đà Nẵng cũng thừa nhận một số hiện vật Trà Kiệu có độ chênh niên đại ba, bốn thế kỷ. Khi nhãn hiện vật và sách hướng dẫn nói khác nhau, nhiều khả năng đó là một tranh luận thật chứ không phải nhầm lẫn.

Trà Kiệu: hãy dõi theo các vũ nữ trên bệ thờ

Trà Kiệu được xác định là Simhapura, Thành phố Sư tử, một kinh đô sớm của Chăm Pa. Phần giới thiệu của thành phố ca ngợi tượng Trà Kiệu ở sự mềm mại, sinh động, đa dạng về trang phục, trang sức và tư thế. Hãy thử nhận định ấy ngay trên bệ thờ: đi quanh cả bốn mặt và tìm mười một apsara trên một mặt đang hát, reo vui và múa.

Các tấm chạm cũng là bài học về diễn giải thay đổi. Giới nghiên cứu từng đọc chúng là truyền thuyết về người lập nước Phù Nam, là cảnh trong Bhāgavata Purāṇa, và nay phổ biến nhất là đám cưới Rama và Sita trong Rāmāyaṇa, theo Trần Kỳ Phương. Các nhà khảo cổ Pháp đặt bộ linga-yoni lên trên vào thập niên 1930, nên phần hình khối đó có thể chưa từng thuộc về bệ.

Đồng Dương: bước ngoặt Phật giáo giữa câu chuyện

Nhiều người đến bảo tàng tưởng chỉ gặp thần Hindu, nên phòng Đồng Dương là nơi câu chuyện đổi giọng. Indravarman II lập kinh đô Indrapura khoảng năm 875 và cho xây quần thể Phật giáo Đại thừa thờ Lakṣmīndra Lokeśvara. Bom Mỹ tháng 8 năm 1969 khiến di tích tại chỗ chỉ còn gạch đổ, nên những hiện vật trong bảo tàng càng trở nên quý như người sống sót.

Danh mục hiện vật của bảo tàng có tượng gắn với Lakṣmīndra-Lokeśvara và Tara. Một bài báo cho biết Tara là hiện vật đồng duy nhất, niên đại thế kỷ 9 đến 10. Hãy xem tượng sau khi đã ngắm các vũ nữ Trà Kiệu và tự hỏi chất liệu, tôn giáo khác đi đã thay đổi vẻ tĩnh tại của hình người ra sao. Nếu nhãn ghi niên đại hay danh xưng khác, hãy tin nhãn hơn bài viết này.

Tháp Mẫm: con vật là lối vào dễ nhất

Hiện vật Tháp Mẫm đến từ một di tích ở Bình Định, khai quật quy mô lớn năm 1934, thu về khoảng 58 tấn hiện vật, và khai quật lần hai năm 2011. Phần mô tả của thành phố khá thẳng thắn: phức tạp, tỉ mỉ nhưng khuôn mẫu, kém mềm mại hơn giai đoạn trước, rồi sau đó suy thoái. Đừng vội nhận phán xét ấy mà chưa tự xem.

Đài thờ Tháp Mẫm với sư tử và chim thần Garuda ở các góc, cùng gajasimha nửa voi nửa sư tử, là đề tài tốt để so sánh. Hãy đặt một tác phẩm Tháp Mẫm cạnh một tác phẩm Trà Kiệu và tự quyết định sự cứng cáp là mất mát hay một tham vọng khác. Giờ mở cửa và giá vé có đăng trên cổng thông tin thành phố; nên kiểm tra lại trước khi đi.

Di tích đền tháp Mỹ Sơn

Câu hỏi thường gặp

Chỉ có nửa tiếng thì nên xem phòng nào?

Trà Kiệu và Tháp Mẫm tạo so sánh rõ nhất, một bên được khen mềm mại, một bên dày đặc chi tiết. Thêm phòng Đồng Dương nếu muốn xem chương Phật giáo của câu chuyện.

Vì sao niên đại trên nhãn và trong sách khác nhau?

Nhiều tác phẩm được định niên đại theo phong cách chứ không theo bia ký chắc chắn, và giới nghiên cứu vẫn điều chỉnh nhận định. Bệ thờ Trà Kiệu là ví dụ rõ, với các đề xuất cách nhau khoảng ba thế kỷ.