Câu đố gạch Chăm: điều đã biết và chưa biết về cách xây các tháp

Thợ Chăm đã kết dính tháp gạch thế nào mà gần như không thấy mạch vữa? Nghiên cứu về nhựa cây và gạch nung ở Mỹ Sơn đã tìm thấy gì, còn điều gì chưa chứng minh được.

Di tích đền tháp Mỹ Sơn

Tóm tắt lựa chọn

Đến nay chưa ai khẳng định chính xác tháp Chăm được kết dính ra sao. Các đoàn trùng tu và phòng thí nghiệm chỉ về nhựa cây, trong đó dầu rái (Dipterocarpus alatus) là ứng viên hàng đầu, cùng cách xếp gạch khít đến mức mạch gần như biến mất. Nhưng đoàn Italy ở Mỹ Sơn cho biết họ chưa tìm ra chất kết dính cổ, mới chỉ thấy những điểm tương đồng rất rõ. Hãy thận trọng với mọi “công thức” được kể quá tự tin. Điều nói được chắc hơn là cách các đoàn hiện đại đã thử bắt chước.

Bắt đầu từ mạch gạch, không phải từ giai thoại

Hãy đứng gần một mảng tường còn lại ở Mỹ Sơn hay Tháp Bà và tìm đường vữa. Sẽ rất khó thấy. Một bài báo về Po Nagar mô tả các tháp gạch xây không vữa, còn một tài liệu giới thiệu Mỹ Sơn viết gạch nung được xếp mà không thấy mạch vữa. Cách dùng từ này đáng lưu ý: “không thấy vữa” là quan sát về bề mặt, không phải bằng chứng về cách xây bức tường.

Nhiều giả thuyết đã lấp vào chỗ trống ấy. Có đề xuất cho rằng gạch nung sơ được gắn bằng nhựa tự nhiên, hoặc bằng một hợp chất thực vật, và chính tài liệu trên cũng nói các đề xuất này chưa được xác nhận. Hãy giữ khoảng cách với những phiên bản quá gọn gàng, kể cả bản được nghe ngay tại di tích.

Đoàn Italy thực sự đã nói gì về dầu rái

Nhóm G ở Mỹ Sơn mang lại bằng chứng rõ nhất và cũng là lời cảnh báo rõ nhất. Các nhà nghiên cứu khảo sát cây dầu rái mọc gần di tích, báo cáo những điểm tương đồng đáng chú ý giữa một hợp chất trong cây và chất kết dính ở tháp, và hợp chất đó cũng xuất hiện trong gạch. Rồi ông Landoni nêu một điều mà nhiều bản kể lại đã đánh rơi: họ chưa tìm ra chất kết dính cổ, dù một số báo đã viết như vậy.

Sự tương đồng là một kết quả thật, nhưng có giới hạn. Viet Nam News cũng dẫn lời ban quản lý và chuyên gia ở Mỹ Sơn mô tả nhựa cây là chất kết dính, và nhắc rằng ngư dân miền Trung vẫn dùng loại nhựa này cho thuyền, nên vật liệu có lý lịch sử dụng hợp lý trong vùng. Nhưng khớp về hóa học và công thức đã xác nhận vẫn là hai chuyện khác nhau.

Bản thân viên gạch cũng là một phần câu hỏi

Các nhà khoa học Nga lấy mẫu gạch ở Mỹ Sơn và nhận thấy nguồn gốc đa dạng, độ nung không đều, trong đất có cát và thực vật. Họ xác định nước thấm là thủ phạm chính làm gạch hư hại. Thợ địa phương trong dự án trùng tu nung gạch bằng lò đốt củi, nhắm tới loại gạch “không quá cứng, cũng không quá mềm”.

Cụm từ ấy cho thấy đây không chỉ là câu đố của giới khảo cổ. Một viên gạch mới cứng hơn những viên bên cạnh có thể phản ứng khác qua mùa mưa và mùa khô. Vì thế, các nhà bảo tồn tìm sự tương thích chứ không đơn thuần là độ bền, và nhóm của tiến sĩ Zolese đã phân tích gạch gốc để tạo công thức có thể nằm cạnh chúng.

Bốn đợt can thiệp, bốn quan niệm trùng tu

Mỗi đoàn để lại một dấu vết riêng. Kazimierz Kwiatkowski và các đồng nghiệp Ba Lan gia cố tháp bằng xi măng trong giai đoạn 1981 đến 1995. Dự án do Italy tài trợ ở nhóm G từ 2003 đến 2013 hạn chế tối đa vật liệu mới và quyết định không xây lại phần đã sập. Tiến sĩ Cucarzi thừa nhận người khác có thể phê bình phương pháp này, nhưng cho rằng di tích cần được cứu. Chuyên gia Ấn Độ ở các nhóm K, A, H từ 2017 đến 2021 cho biết đã phục dựng theo thiết kế gốc và chỉ thay gạch hỏng hoặc thiếu.

Ví dụ mới nhất nằm ngoài Mỹ Sơn. Ở tháp Dương Long, báo chí năm 2026 mô tả khoảng 340.000 viên gạch mới làm theo gạch gốc, mỗi viên đóng dấu năm sản xuất, cùng với nhựa dầu rái và vữa vôi trộn bột gạch cổ. Con dấu ấy là ý tưởng gọn gàng, vì nó cho đời sau biết viên nào là viên nào.

Những câu hỏi giúp chuyến thăm tháp sắc hơn

Hãy mang theo ba câu hỏi tới bất kỳ di tích Chăm nào. Phần tường này có phải nguyên gốc không, dựa vào đâu để biết? Phần sửa chữa được kết dính bằng gì? Màu gạch đổi khác là do gạch mới, do làm sạch hay do phong hóa? Một hướng dẫn viên giỏi sẽ sẵn lòng trả lời “chúng tôi chưa biết” với ít nhất một câu.

Hãy nhìn dọc mảng tường đã sửa khi nắng xiên, lúc mạch và bề mặt hiện rõ hơn. Đừng ấn, cạo hay tựa vào gạch, vì độ ẩm và va chạm là những thứ giới bảo tồn đang cố kiểm soát. Nếu đọc được rằng bí mật gạch Chăm đã được giải, hãy xem ai nói và họ đã đo gì.

Tháp Bắc tại quần thể Tháp Bà Ponagar ở Nha Trang

Câu hỏi thường gặp

Nhựa cây có chắc là chất kết dính của người Chăm?

Đó là cách giải thích hàng đầu, chưa phải kết luận cuối cùng. Đoàn Italy báo cáo điểm tương đồng giữa hóa học của dầu rái và chất kết dính ở tháp, nhưng nói chưa tìm ra chất kết dính cổ.

Có phân biệt được gạch mới và gạch cũ không?

Đôi khi có, nhờ màu sắc, bề mặt hay cạnh gạch sắc hơn, nhưng chỉ nhìn bề ngoài có thể nhầm. Hãy hỏi hướng dẫn viên hoặc nhân viên di tích đoạn nào đã sửa và do dự án nào thực hiện.