Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà: phân biệt rừng, ngập mặn, rạn san hô và karst

Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà gom bảy hệ sinh thái trong một quần đảo. Cách nhận ra từng kiểu từ lối đi hay từ kayak, và vùng lõi, vùng đệm có ý nghĩa gì với bạn.

Đảo đá vôi và tàu tham quan trong vịnh Lan Hạ

Tóm tắt lựa chọn

Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà do UNESCO công nhận là một bức khảm gồm rừng trên đá vôi, rừng ngập mặn, bãi triều, rạn san hô, tùng áng nước mặn, đáy mềm và hang động. Bạn có thể phân biệt chúng qua thứ nằm dưới chân hoặc dưới mạn thuyền. Vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp cho biết mỗi nơi chịu được bao nhiêu hoạt động của con người, nên danh hiệu này không có nghĩa là mở cửa tự do. Trước chuyến đi, hãy hỏi mình sẽ vào hệ sinh thái nào và áp dụng quy định gì. Xem kỹ một sinh cảnh có giá trị hơn lướt qua năm nơi.

Ba danh hiệu thường bị nhầm

Cát Bà mang nhiều danh hiệu chồng lên nhau, và lời quảng cáo tour hay làm chúng nhoè đi. UNESCO công nhận khu dự trữ sinh quyển vào tháng 12 năm 2004, theo chương trình Con người và Sinh quyển, một khung để con người sống cùng bảo tồn. Vườn quốc gia là khu bảo vệ riêng của Việt Nam nằm bên trong. Danh hiệu Di sản Thế giới vịnh Hạ Long, quần đảo Cát Bà từ tháng 9 năm 2023 lại nói về giá trị thiên nhiên nổi bật. Một trang của chính quyền Hải Phòng ghi rõ các mốc này. Một nơi, ba câu hỏi: ai sống ở đây, gì được bảo vệ nghiêm ngặt, và vì sao thế giới quan tâm.

Danh hiệu sinh quyển cũng không tự động mãi mãi. Báo Nông nghiệp và Môi trường cho biết Cát Bà được tái công nhận ngày 27 tháng 9 năm 2025 sau đợt đánh giá mười năm lần thứ hai.

Bảy sinh cảnh, phân loại theo thứ dưới chân

Các tài liệu Việt Nam, trong đó có Tạp chí Quốc phòng toàn dân, kể ra bảy kiểu hệ sinh thái nhiệt đới. Chia theo bề mặt sẽ dễ nhớ hơn. Trên đá và lá mục là rừng nguyên sinh trên núi đá vôi. Trên đá sắc ướt nằm giữa mức triều cao và triều thấp là vùng bãi triều với hàu, rong bám. Trên bùn xám đan rễ cây là rừng ngập mặn. Mặt nước mặn kín bốn bề vách đá là tùng áng. Tối, nhỏ giọt, trần đá trên đầu là hang động, cũng được tính là sinh cảnh chứ không chỉ là điểm tham quan.

Hai kiểu còn lại cần kính lặn hoặc người dẫn giỏi. Rạn san hô mọc trên nền cứng ở vùng nước nông trong; đáy mềm là cát bùn nằm giữa, dễ bị xem thường nhưng rất nhiều sự sống. Trang của cơ quan bảo tồn đa dạng sinh học ghi 4.151 loài, còn một bài tạp chí năm 2025 ghi 4.637 loài. Chênh lệch này đến từ các đợt khảo sát khác nhau, nên khi dẫn số nào cũng cần kèm nguồn.

Phân vùng nói bằng ngôn ngữ thường ngày

Trang của Hải Phòng mô tả ba loại vùng: vùng lõi bảo tồn nghiêm ngặt, không có tác động của con người; vùng đệm cho phép phát triển kinh tế hạn chế cùng với bảo tồn; và vùng chuyển tiếp, nơi được định hướng phát triển. Hãy xem phân vùng như một núm vặn cho biết mỗi nơi chịu được bao nhiêu hoạt động. Phần lớn việc của du khách, như ở thị trấn, xuống thuyền, đi ăn, diễn ra xa đầu nghiêm ngặt của núm vặn ấy. Một chiếc kayak cạnh vách đá có thể tạo cảm giác hoang dã, nhưng quy định có thể khác nhau giữa các vụng.

Con số cũng thay đổi. Trang của cơ quan bảo tồn ghi 26.241 ha, gồm 17.041 ha phần đảo và 9.200 ha phần biển. Sau đợt điều chỉnh ranh giới năm 2023, khu dự trữ được báo cáo là 26.419 ha, vùng lõi giảm 2.221 ha, còn vùng đệm và vùng chuyển tiếp mở rộng. Vì thế bản đồ phân vùng cũ có thể gây hiểu nhầm; hãy hỏi đơn vị tổ chức hoặc vườn quốc gia bản đồ nào đang có hiệu lực.

Những câu hỏi cho thấy chuyến đi dùng khu dự trữ ra sao

“Sinh thái” là một từ mềm. Những câu sau khó trả lời cho qua hơn. Chúng ta vào hệ sinh thái nào, có nằm trong vùng nghiêm ngặt không? Nếu lặn ống thở, bên dưới có san hô sống không, và làm sao để chân vịt không đụng vào? Nếu vào rừng ngập mặn, ở trên thuyền hay đi lối riêng? Hang nào là nơi dơi trú hoặc đang đóng? Đơn vị có giấy phép cho tuyến này không? Người làm nghề tự tin sẽ trả lời ngắn gọn. Niềm tự hào mơ hồ về cái tên UNESCO chẳng chứng minh gì, vì danh hiệu thuộc về nơi chốn chứ không thuộc về công ty.

Chọn một sinh cảnh và dành cho nó một buổi sáng

Đọc bảy hệ sinh thái trong một ngày là điều viển vông. Hãy chọn theo sở thích: rừng đá vôi nếu muốn đi bộ, tùng áng nếu muốn chèo thuyền, bãi triều nếu đi cùng trẻ nhỏ hiếu kỳ. Thuỷ triều và thời tiết sẽ quyết định các lựa chọn ven biển, nên hãy hỏi sát ngày thay vì tin vào quy luật theo mùa.

Con người cũng được tính. Khu dự trữ bao gồm thị trấn Cát Bà và nhiều xã, và nghề đánh cá, làm nông vẫn tiếp diễn bên trong. Hãy xem thuyền đang làm việc, lưới và bè là phần “sinh quyển” của cái tên. Chúng thuộc về bức tranh này chẳng kém gì con voọc.

Chèo kayak tại vịnh Lan Hạ

Câu hỏi thường gặp

Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà có phải là Vườn quốc gia Cát Bà không?

Không. Vườn quốc gia nằm trong một khu dự trữ lớn hơn, bao gồm cả vùng biển, thị trấn và các xã. Quy định khác nhau, nên hãy kiểm tra đơn vị nào quản lý nơi bạn đến.

Khu dự trữ sinh quyển có phải là Di sản Thế giới không?

Không. Đây là hai chương trình UNESCO riêng biệt, khác ranh giới và mục đích. Danh hiệu sinh quyển có từ năm 2004, còn di sản vịnh Hạ Long, quần đảo Cát Bà mở rộng năm 2023.