Mua đồ thủ công ở Cao Bằng: những câu hỏi tôn trọng người làm và mức giá

Hương, giấy, dao và thổ cẩm Cao Bằng có bài toán kinh tế khác nhau. Những câu nên hỏi về người làm, nguyên liệu, thời gian và giá trước khi trả giá hay mua.

Đồng quê Phia Thắp, Cao Bằng; ảnh cảnh quan minh họa khu vực

Tóm tắt lựa chọn

Trước khi mua đồ thủ công ở Cao Bằng, hãy tìm hiểu ai làm, làm từ gì và mất bao lâu, rồi mới quyết định giá có hợp lý không. Một người thợ dệt Tày có thể chỉ làm được ba tấm mỗi tháng, nên giá cao là chuyện có lý, còn một bó hương lại theo bài toán khác. Sao OCOP là chương trình sản phẩm, không phải bằng chứng làm tay. Có thể mặc cả nhẹ ở chợ, nhưng đừng làm vậy với người thợ ngay tại nhà, và hãy trả cho khoảng thời gian mình đã dùng.

Dùng phép tính của nghề, đừng dùng thói quen đòi giảm giá

Thước đo tốt nhất cho giá công bằng là thời gian. Ở Luống Nọi, nghệ nhân Nông Thị Thược nói với Báo Văn Hóa rằng nếu chăm chỉ, một người chỉ dệt được ba tấm 40 x 120 cm mỗi tháng, và một tấm có thể lên tới khoảng 6 triệu đồng. Con số nghe cao cho tới khi chia theo ngày. Làng còn gần 30 khung cửi, cầu vượt cung.

Ở Phia Thắp, người thợ có kinh nghiệm se được 3.000 đến 4.000 cây hương mỗi ngày, bán theo bó 20 cây. Giá đơn vị thấp vì sản lượng cao, tay nghề nằm ở tốc độ, phơi khô và công thức. So một tấm vải với một bó hương chỉ bằng giá sẽ không cho biết gì. Hãy hỏi làm một cái mất bao lâu, rồi để câu trả lời định hình phản ứng của mình.

Hương: hỏi về chất kết dính và màu

Khoảng 50 hộ Nùng An ở Phia Thắp làm hương bằng tay từ gỗ mai, mùn cưa và gỗ thơm, với lá bầu hắt làm chất kết dính. Báo Văn Hóa cho biết màu đỏ đến từ nước lá chứ không phải phẩm tổng hợp, hương được phơi nắng. VOV nhắc đến sản phẩm OCOP ba sao và danh hiệu làng nghề năm 2021.

Vậy những câu hỏi hữu ích rất cụ thể. Chất kết dính là gì? Màu đỏ có tự nhiên không? Hương làm khi nào? Dùng thờ cúng hằng ngày hay cho lễ lớn? Các trang cũ ghi làng thuộc xã Phúc Sen, VOV ghi thuộc Quảng Uyên, nên hãy kiểm tra địa điểm. Hương là vật dùng trong tín ngưỡng chứ không chỉ là quà lưu niệm, vì thế nên hỏi cách dùng.

Giấy: công dụng cũ, sản phẩm mới

Ở Dìa Trên, 55 trong 64 hộ Nùng An vẫn làm giấy từ vỏ cây dướng, luộc vôi, giã nhuyễn, hòa nước rồi seo bằng khuôn. Tạp chí Công Thương cho biết từ 2023 đến 2024 có thêm khổ giấy mới với sự hỗ trợ của công viên địa chất, cùng sổ tay, quạt, thiệp, tranh, và xuất đi qua đối tác Hà Nội. Ba hộ đón khách tham quan, mỗi ngày vài đoàn, cuối tuần có đoàn đông.

Đây là nơi nên trả tiền cho một buổi trải nghiệm. Hãy hỏi món mình mua được làm ngay tại làng hay làm ở nơi khác từ giấy của làng. Giấy ướt cần thời gian khô, nên tờ tự seo có thể chưa mang đi được ngay.

Vải và thép: nơi nguồn gốc khó xác định hơn

Thợ dệt Tày ở Luống Nọi tạo hoa văn từ mặt trái tấm vải, giữ mẫu trong đầu, và nghề đã vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia. Cùng bài báo cho biết nghề trồng bông đang mai một, người dân chủ yếu mua sợi công nghiệp. Vậy hãy hỏi thẳng về sợi. Điều đó không làm mất giá trị của việc dệt, nhưng mình cần biết mình đang trả tiền cho gì.

Theo VOV, dao Phúc Sen đã có nhãn hiệu chứng nhận, nhưng dao ở chợ chưa chắc từ đó. Hãy xin xem dấu hiệu hoặc mua từ người thợ có tên. Đừng coi xếp hạng OCOP là bảo chứng tay nghề; đó là chương trình sản phẩm của nhà nước. Về việc mang dao, xem bài về Phúc Sen.

Mặc cả mà không làm tổn thương ai

Bài về giá cả của chúng tôi nêu điều cơ bản: thương lượng nhẹ nhàng có thể bình thường ở chợ, nhưng không phải mệnh lệnh đòi giảm phần trăm ở mọi nơi. Ở xưởng hay nhà riêng, hãy coi giá là giá. Có thể hỏi một lần nếu mua nhiều món, chấp nhận câu trả lời, và lịch sự từ chối nếu quá sức. Người bán ở chợ thì khác, so sánh hàng tương tự là hợp lý.

Một lãnh đạo xã được VOV dẫn lời nói rất rõ: muốn giữ nghề, trước hết người dân phải sống được bằng nghề. Vì thế hãy trả cho thời gian của mình ở xưởng, dù có mua hay không, và hỏi trước khi chụp người, hoa văn hay công đoạn. Giữ hóa đơn với món lớn và hỏi cách đóng gói.

Câu hỏi thường gặp

Mặc cả ở làng nghề Cao Bằng có bất lịch sự không?

Ở nhà hoặc xưởng, hãy coi giá niêm là giá. Một câu hỏi lịch sự khi mua nhiều món thì không sao. Quầy hàng ở chợ có nhiều chỗ hơn để thương lượng nhẹ nhàng.

Sao OCOP có nghĩa là làm tay không?

Không nhất thiết. OCOP là chương trình sản phẩm của nhà nước. Hãy hỏi trực tiếp người làm về nguyên liệu, dụng cụ và ai đã làm.