Bát Tràng ngoài bàn xoay: đọc lò nung, gạch bao nung và lịch sử men
Hãy tạm rời dãy hàng lưu niệm. Ngõ nhỏ, tường gạch và các kiểu lò Bát Tràng cho thấy lửa đã định hình ngôi làng ra sao, còn dòng men giúp hiểu thứ mình đang mua.

Tóm tắt lựa chọn
Muốn thấy Bát Tràng ngoài các gian hàng, hãy đọc đây như một ngôi làng được định hình bởi lửa. Thứ gạch được quý trọng vốn là những tấm đất đã dùng nhiều lần làm bao nung. Tàn lửa từ lò giúp giải thích vì sao nhà ở đây không lợp tranh. Lò nung đi từ lò rồng, lò đàn sang lò hộp rồi lò ga. Năm dòng men, từ men lam đến men rạn, cho một khung tham chiếu khi mua hàng. Hãy dành thời gian cho ngõ cũ, và hỏi xem người ta xếp lò thế nào.
Viên gạch đã từng đi qua lửa
Bao nung là vật chứa bằng đất sét che đồ gốm khỏi lửa trực tiếp. Cuốn Discovering Craft Villages in Vietnam của IRD nêu một chi tiết đáng chú ý: “gạch” Bát Tràng nổi tiếng thực ra là những tấm vuông từng dùng nhiều lần làm bao nung, nhờ đó cứng như sành. Chúng được ưa chuộng để xây, lát và ốp, kể cả ao rửa chân, và sách lần theo chúng đến chùa chiền, thành quách, lăng tẩm gần Huế.
Điều này đổi cách nhìn gạch cũ trong làng: một bức tường có thể là phụ phẩm, là bản ghi của những lần nung. Không thể xác nhận bằng mắt với từng viên, nên hãy hỏi người cao tuổi xem tường nào xây bằng gạch làng. Ngày nay bao nung chủ yếu là ống gốm chất lượng thấp, dùng lại khoảng 20 lần.
Vì sao làng gốm không lợp tranh
Một bài trên Tạp chí Công Thương đưa ra lời giải thích gọn gàng về cảnh quan cũ: đất chật, gạch sẵn, nên nhà xây tường gạch, có nơi xếp gạch đứng, và làng không có lũy tre hay mái tranh. Ở giai đoạn lửa lên tới đỉnh lò bầu, tàn bay tứ phía, mái tranh rất dễ bén.
Hãy đi trong những ngõ rêu phong với ý nghĩ ấy. Nhìn xem nhà san sát thế nào, gạch được xếp ra sao, khoảng sân nào từng chất đầy hàng. Nhà cổ Vạn ở cuối làng, được mô tả rộng hơn 400 mét vuông, có nhà cổ và lò mô phỏng gần 200 năm tuổi, là nơi xem quy mô gia đình, nếu mở cửa đón khách lúc đó.
Lò nung, một trục thời gian đi bộ được
Lò nung ghi lại kinh tế của làng. Pierre Gourou đếm được bốn, năm lò vào thập niên 1930, đều là lò lớn dạng đường hầm. Sách của IRD nhắc đến một lò rồng còn giữ trong khuôn viên Hamico, và lò đứng hay lò hộp cao khoảng 10 mét, đốt than, có lẽ ra đời vì thiếu chỗ và thiếu củi. Sau đó là lò ga, nhỏ và sạch hơn, đạt tới 1.360°C. Vào thời điểm sách xuất bản, ga đang dần thay than.
VOV cho biết chỉ còn một lò củi truyền thống lớn trong số khoảng 20 lò xưa, nung chừng 24 giờ. Tên gọi khác nhau giữa các nguồn, nên hãy nhờ người làng chỉ tận nơi. Sách cũng ghi hơn 1.400 lò than, lò ga khiến làng ấm hơn 1,5 đến 3,5°C; đó không phải số liệu hiện tại.
Năm dòng men và câu hỏi cho mỗi dòng
Báo Nhân Dân mô tả năm dòng men: men lam, men nâu, men trắng ngà, men xanh rêu và men rạn. Sách của IRD đưa ra mốc tương đối: coban từ thế kỷ 14, men rạn từ cuối thế kỷ 16 với cao lanh hồng nhạt, men ngọc ở thế kỷ 16 đến 17. Tro trấu, tro xương trâu, tro cây sú được dùng rộng rãi. Vì các nguồn khác nhau về niên đại và tên gọi, hãy dùng đây như vốn từ, không phải nhãn mác.
Men rạn là trường hợp thú vị nhất, vì nó từng thất truyền. Nghệ nhân Tô Thanh Sơn được ghi nhận phục hồi sau 15 năm nghiên cứu, còn Lê Văn Cam tìm lại hai loại men rạn cổ năm 1987. Khi cửa hàng nói “men rạn truyền thống”, hãy hỏi theo công thức của ai. Bài men thường là bí quyết, nên hãy chấp nhận một lời từ chối lịch sự.
Một lộ trình chậm hơn qua làng
Hãy bắt đầu từ ngõ cũ, không phải chợ, và đi buổi sáng nếu được. Theo sách của IRD, làng được chép trong sử lần đầu năm 1352, gốm vùng này có từ ít nhất thế kỷ 14, dù một số tài liệu du lịch nói xa hơn nhiều. Khi đã xem một bức tường, một lò nung và một khoảng sân, các cửa hàng sẽ hiện ra khác đi.
Đi trên lối chung, hỏi trước khi vào sân sản xuất, tránh xa lò đang nung. Nghi lễ đốt lò do người thợ cả dẫn dắt đã thưa dần khi sách ra đời, nên nếu được mời xem một mẻ nung, hãy coi đó là đặc ân. Bài trước của chúng tôi về Bát Tràng có phần xưởng làm gốm và cách đi.
Câu hỏi thường gặp
Có xem được lò cổ ở Bát Tràng không?
Các bài viết nhắc đến lò mô phỏng ở Nhà cổ Vạn và lò rồng trong khuôn viên Hamico, nhưng không chắc được vào. Hãy hỏi trong làng và xác nhận trước khi đi riêng.
Tường ở Bát Tràng có xây bằng bao nung không?
Nguồn tư liệu xác nhận gạch Bát Tràng nổi tiếng là những tấm đất dùng nhiều lần làm bao nung. Không xác nhận được từng bức tường trong ngõ, nên hãy hỏi người làng.

