De Cham-baksteenpuzzel: wat bekend en onbekend is over de binding van de torens
Hoe verbonden Cham-bouwers de stenen van hun bakstenen torens met vrijwel geen zichtbare mortel? Wat onderzoek naar hars en gebakken baksteen in My Son heeft opgeleverd, en wat nog onbewezen is.

Het korte antwoord
Niemand kan nog precies zeggen hoe de stenen van Cham-torens werden verbonden. Restauratoren en laboratoria wijzen op natuurlijke hars, met dầu rái van Dipterocarpus alatus als belangrijkste kandidaat, en op baksteen die zo nauwkeurig is gepast dat de voegen bijna verdwijnen. Maar het Italiaanse team in Mỹ Sơn zei dat het de oude lijm zelf niet had gevonden, alleen opvallende overeenkomsten. Wees dus voorzichtig met het zelfverzekerde recept van welke gids dan ook. Wat vaststaat, is hoe moderne teams hebben geprobeerd het te evenaren en waarover ze het oneens zijn.
Begin bij de voeg, niet bij de legende
Ga dicht bij een bewaard gebleven muur in Mỹ Sơn of bij Po Nagar staan en zoek de mortellijn. Je zult moeite hebben er een te vinden. Een Vietnamees bericht over Po Nagar beschrijft bakstenen torens die zonder mortel zijn gebouwd, en een gepubliceerde toelichting over Mỹ Sơn beschrijft gebakken stenen die zonder zichtbare mortel zijn gelegd. Die formulering is belangrijk: “geen zichtbare mortel” is een waarneming over een oppervlak, geen bewijs van hoe de muur is gemaakt.
Theorieën hebben dat gat opgevuld. Voorstellen zijn onder meer halfgebakken bakstenen die met natuurlijke hars of een plantaardig mengsel zijn gelegd, en dezelfde toelichting zegt dat deze onbevestigd blijven. Houd de nette versie van het verhaal op afstand, ook elke versie die je ter plaatse hoort.
Wat het Italiaanse team werkelijk zei over dầu rái
Groep G in Mỹ Sơn leverde het duidelijkste bewijs en de duidelijkste waarschuwing. Onderzoekers bestudeerden dầu rái, een boom die bij het complex groeit, en meldden opvallende overeenkomsten tussen een chemische stof in de plant en de lijm in de torens, waarbij dezelfde stof ook in de bakstenen voorkwam. Daarna maakte Landoni van het team een punt dat veel latere navertellingen laten vallen: ze hadden de oude Cham-lijm niet gevonden, ondanks krantenberichten die het tegendeel beweerden.
Overeenkomst is een echt resultaat, maar een beperkt resultaat. Viet Nam News heeft ook managers en specialisten van Mỹ Sơn geciteerd die hars als bindmiddel omschrijven, en merkte op dat vissers dezelfde hars voor boten gebruiken, zodat het materiaal in de regio een aannemelijke gebruiksgeschiedenis heeft. Een wetenschappelijke overeenkomst en een bevestigd recept blijven twee verschillende dingen.
De baksteen zelf maakt deel uit van de vraag
Russische onderzoekers die monsters van bakstenen in Mỹ Sơn namen, vonden uiteenlopende herkomsten, ongelijkmatig bakken, en zand en plantaardig materiaal in de klei. De belangrijkste oorzaak van verval was volgens hen binnendringend water. Lokale ambachtslieden die aan het project bij Groep G werkten, bakten kleistenen in houtgestookte ovens en mikten op iets dat “niet te hard, maar niet te zacht” was.
Die uitdrukking verklaart waarom dit meer is dan een raadsel voor oudheidkundigen. Een nieuwe baksteen die sterker is dan zijn buren kan zich in natte en droge seizoenen anders gedragen. Restauratoren streven daarom naar verenigbaarheid, niet alleen naar sterkte, en het team van dr. Zolese analyseerde originele bakstenen om een formule te bedenken die daarnaast kon functioneren.
Vier generaties reparatie, vier filosofieën
Elk team laat een ander spoor na. Kazimierz Kwiatkowski en Poolse collega’s verstevigden torens met cement tussen 1981 en 1995. Het door Italië gefinancierde project bij Groep G, van 2003 tot 2013, wilde zo min mogelijk nieuw materiaal gebruiken en koos ervoor een ingestort deel niet te herbouwen. Dr. Cucarzi erkende dat anderen de methoden zouden kunnen bekritiseren, maar voerde aan dat het relict gered moest worden. Indiase specialisten bij de groepen K, A en H zeggen dat ze van 2017 tot 2021 herbouwden volgens het oorspronkelijke ontwerp en alleen beschadigde of ontbrekende bakstenen vervingen.
Het nieuwste openbare voorbeeld ligt buiten Mỹ Sơn. Bij de Dương Long-torens beschrijven berichten uit 2026 ongeveer 340.000 nieuwe bakstenen die zijn gemaakt om bij de originelen te passen, elk gestempeld met het jaartal, plus harsbinding en een kalkmortel met vermalen oude baksteen. Die stempel is een net idee, want zo weet de toekomst welke baksteen welke is.
Vragen die een torenbezoek scherper maken
Neem naar elke Cham-locatie drie vragen mee. Welk deel van deze muur is origineel, en hoe kun je dat zien? Waarmee zijn de reparaties verbonden? Is de kleurverandering een teken van nieuwe baksteen, reiniging of verwering? Een goede gids zal op minstens één daarvan graag zeggen: “dat weten we niet”.
Kijk bij laag licht langs een gerepareerde muur, wanneer voegen en textuur duidelijker uitkomen. Druk, schraap of leun niet op bakstenen oppervlakken, want vocht en aanraking zijn precies wat restauratoren proberen te beheersen. Als je leest dat het geheim van de Cham-baksteen is opgelost, ga dan na wie dat zegt en wat er is gemeten.

Vragen van reizigers
Was hars zeker het bindmiddel van de Cham?
Het is de belangrijkste verklaring, geen gesloten dossier. Het Italiaanse team meldde overeenkomsten tussen de chemie van dầu rái en de lijm van de torens, maar zei dat het de oude lijm zelf niet had gevonden.
Kan ik nieuwe baksteen van oud onderscheiden?
Soms wel, aan kleur, textuur of scherpere randen, maar het uiterlijk alleen kan misleiden. Vraag een gids of medewerkers ter plaatse welke delen zijn gerepareerd en door welk project.
