Bat Trang voorbij de draaischijf: ovens, saggar-stenen en de geschiedenis van glazuur lezen

Sla de winkelrij een uur over. De steegjes, bakstenen muren en oventypes van Bat Trang vertellen hoe vuur een dorp vormde, en de glazuren verklaren wat je koopt.

Aardewerk en keramiek in Bát Tràng dorp

Het korte antwoord

Om Bat Trang voorbij de souvenirkraampjes te zien, lees je het als een dorp dat door vuur is gevormd. De gewaardeerde bakstenen waren tegels die door herhaald gebruik als saggars waren gehard. Vonken uit de ovens helpen verklaren waarom huizen nooit rieten daken hadden. De ovenvormen zijn verschoven van draken- en tunnelovens naar schoorsteenovens en vervolgens naar gas. Vijf glazuurfamilies, van kobaltblauw tot craquelé, geven je een kader om te winkelen. Trek tijd uit voor de oude steegjes en vraag of je mag zien hoe een werkende oven wordt geladen.

Een baksteen die al door het vuur was gegaan

Saggars zijn de kleibakken die het aardewerk tegen de directe vlam beschermen. Het IRD-boek Discovering Craft Villages in Vietnam maakt er een opvallend punt over: de beroemde “bakstenen” van Bát Tràng waren vierkante tegels die ooit meerdere keren als saggar waren gebruikt, waardoor ze zo hard als steengoed werden. Ze waren gewild voor bouw, bestrating en bekleding, onder meer van voetwasbassins, en het boek traceert ze tot pagodes, citadellen en keizerlijke graven bij Huế.

Dit verandert hoe je hier naar oud metselwerk kijkt: een muur kan een bijproduct zijn, een archief van stookbeurten. Voor een afzonderlijke baksteen kun je dat niet met het oog vaststellen, dus vraag een oudere bewoner welke muren van lokale baksteen zijn. Tegenwoordig zijn saggars meestal cilinders van laagwaardig keramiek, die ongeveer 20 keer herbruikbaar zijn.

Waarom een pottenbakkersdorp geen riet heeft

Een artikel in Tạp chí Công Thương geeft een mooie verklaring voor het oude straatbeeld: grond was schaars en baksteen voorhanden, dus huizen kregen bakstenen muren, soms met rechtop gezette stenen, en het dorp kent bamboehagen noch rieten daken. In de fase waarin de vlammen tot boven in een bầu-oven stijgen en vonken alle kanten op vliegen, zou riet te gemakkelijk vlam vatten.

Loop met dat in gedachten door de bemoste steegjes. Kijk hoe dicht de huizen op elkaar staan, hoe muren zijn gemetseld en waar op een erf stapels aardewerk gestaan kunnen hebben. De Nhà cổ Vạn aan het einde van het dorp, beschreven als meer dan 400 vierkante meter groot met oude huizen en een replica-oven van bijna 200 jaar oud, is een plek om dit op huiselijke schaal te zien, als die bij je aankomst open is voor bezoekers.

Ovens als een tijdlijn die je kunt aflopen

De ovens van het dorp vertellen het verhaal van zijn economie. Pierre Gourou telde er in de jaren 1930 vier of vijf, allemaal grote tunnelovens. Het IRD-boek noemt een bewaard gebleven drakenoven op het terrein van Hamico, en de schoorsteenoven, of lò hộp, zo’n tien meter hoog en gestookt met kolenbriketten, waarschijnlijk een antwoord op het gebrek aan ruimte en hout. Daarna kwamen gasovens, kleiner en schoner, die tot 1.360°C halen. Ten tijde van de publicatie verving gas geleidelijk de kolen.

VOV meldt dat van de ongeveer 20 grote traditionele houtovens er nog maar één over is, die ongeveer 24 uur wordt gestookt. De termen verschillen per bron, en de tunneloven van de ene bron kan de bầu-oven van een andere zijn, dus vraag of ze het je kunnen laten zien. Het boek vermeldt ook meer dan 1.400 kolen- en gasovens die het dorp 1,5 tot 3,5°C warmer maakten; die cijfers zijn niet actueel.

Vijf glazuren, en wat je over elk kunt vragen

Nhân Dân beschrijft vijf kenmerkende glazuurlijnen: blauwgrijs men lam, bruin, ivoor, mosgroen en craquelé. Het IRD-boek geeft een globale tijdlijn: kobalt vanaf de 14e eeuw, craquelé vanaf de late 16e met lichtroze kaolien, celadon in de 16e en 17e. As van rijstkaf, buffelbeen of mangrove werd veel gebruikt. Omdat bronnen verschillen over data en namen, gebruik je ze als woordenschat, niet als etiket.

Craquelé is het interessantste geval, want het was verloren gegaan. Ambachtsman Tô Thanh Sơn wordt gecrediteerd met het herstel na 15 jaar onderzoek, en Lê Văn Cam met het doen herleven van twee oude craquelé-formules in 1987. Als een winkel dus “traditioneel craquelé” zegt, vraag dan wiens recept het volgt en wat erin zit. Glazuurrecepten worden vaak geheimgehouden, dus accepteer een beleefde weigering.

Een tragere route door het dorp

Begin in de oude steegjes, niet op de markt, en ga als het kan ’s ochtends. De eerste vermelding van het dorp in de annalen dateert uit 1352, en keramiek in de buurt gaat volgens het IRD-boek terug tot minstens de 14e eeuw, al beweert sommig toeristisch materiaal veel meer. Zodra je een muur, een oven en een erf hebt gezien, lees je de winkels anders.

Blijf op de openbare steegjes, vraag het voordat je een werkerf betreedt en blijf uit de buurt van ovens die in bedrijf zijn. Het stookritueel onder leiding van een ovenmeester was al aan het verdwijnen toen het boek werd geschreven, dus als je wordt uitgenodigd om bij een stookbeurt te kijken, beschouw dat dan als een voorrecht. Onze eerdere gids over Bát Tràng behandelt workshops en hoe je er komt.

Vragen van reizigers

Kan ik in Bat Trang een oude oven zien?

Berichten beschrijven een replica bij Nhà cổ Vạn en een bewaard gebleven drakenoven op het terrein van Hamico, maar toegang is niet gegarandeerd. Vraag het in het dorp en controleer het voordat je er speciaal heen gaat.

Zijn de muren van Bat Trang van saggars gemaakt?

Bronnen bevestigen dat de gewaardeerde bakstenen van Bát Tràng tegels waren die herhaaldelijk als saggar werden gebruikt. Ze bevestigen niet dat een bepaalde muur in een steegje zo is gebouwd, dus vraag het een bewoner.